İnsan-ı̇nsan ve ı̇nsan-sohbet robotu dı̇yaloglarının söz edı̇mlerı̇ kuramı bağlamında ı̇ncelenmesı̇

Bu çalışmanın amacı, sanal sohbet uygulaması üzerinden insan ve sohbet robotuyla gerçekleştirilen sohbetlerde katılımcıların hangi dil araç ve stratejilerinin kullanıldığının incelenmesidir. İnsan-insan iletişimine yıllar içerisinde farklı yorumlar getirilmiştir. Austin (1962) tarafından ortaya koyulan söz edimleri teorisi konuşmayı mekanik bir süreçten çıkarmıştır. Grice'ın (1975) İş Birliği Prensibi ve Kuralları'na göre konuşma belli bir iş birliği ve bu iş birliğinin getirdiği kurallar dahilinde ilerlediği ortaya koymuştur. Akabinde Bağıntı Teorisi ile Grice'ın kuralları bağıntı potasında eritilmiş, tüm konuşmanın esas kuralının bağıntılılık ilkesi olduğu öne sürülmüştür (Sperber ve Wilson, 1995). Konuşma analizi ile sözlü etkileşimi katılımcılar arasında inşa edilen bir süreç olarak görülmüş ve konuşmacıların sohbet sırasında belli başlı stratejilere başvurduğundan bahsedilmiştir (Sacks, Schegloff ve Jefferson, 1974). Bu çalışmada insanlar arası sözlü etkileşim üzerine geliştirilen kuralların insan-sohbet robotu etkileşimindeki kullanımına bakılacaktır. Sanal sohbet uygulamaları bilgisayar aracılı iletişim türüdür. Kısmi senkron iletişime olanak sağlayan sanal sohbet uygulamalarında etkileşim yazışarak gerçekleşmektedir. Sözlü iletişimden farklı olarak bilgisayar aracılı iletişimin kendine has kural ve pratikleri mevcuttur (Baron, 2004). Sanal sohbet uygulamalarında insan-insan etkileşimi olabileceği gibi bir tür diyalog sistemi olan sohbet robotlarıyla da iletişim kurulabilmektedir. Sahip oldukları teknolojiye göre yetenekleri değişse de sohbet robotlarının konuştuğu kişiyi anlamak ve uygun cevap üretmekle görevlidir (Fraser, 1997). Veri toplama sürecinde Oz Büyücüsü Tekniği kullanılarak 50 üniversite öğrencisiyle sanal sohbet uygulaması üzerinden iletişime geçilmiştir. Etkileşimler sihirbaz adı verilen ve diyalog sistemlerini taklit etmekle görevli operatörler tarafından gerçekleştirilmiştir. Araştırma boyunca gerçekleştirilen sanal sohbet dökümleri, sohbetin yapıldığı kişinin kimliğine ve sohbetin Grice'ın tanımladığı biçimde bağıntılılık ilkesine uyup uymama durumuna göre iki ana gruba ayrılmıştır. Sohbet dökümleri konuşma analizi yöntemiyle incelenmiştir. Y apılan analizler sonucunda katılımcıların kullandıkları dil araçlarının sohbetin bağıntılı ilerleyip ilerlememesine dayandığı görülmüştür. Bağıntının ihlal edildiği durumlarda katılımcılar sohbeti devam ettirebilmek için onarım, düzeltme, görmezden gelme, mesajın içeriğini değiştirme ve yeni bağlam kurma gibi stratejilere yöneldiği ortaya konmuştur. Ayrınca etkileşim sırasında alınan söz sıraları Searle (1979) tarafından ortaya konan söz edim amaçları açısından incelenmiş; bildirici ve kesinleme açısından anlamlı farka ulaşılmıştır. Uygulama sonunda dağıtılan anket ile katılımcıların gerçekleştirdikleri sohbet ile ilgili tutum ve davranışları sorgulanmıştır. Kısmen bağıntılı gruba dahil olan katılımcıların konuştukları kişiyi sohbet robotuna benzettikleri ve düşük kabiliyetli olarak yargıladıkları ortaya çıkmıştır.