İran Astragaluslarından triterpen saponinlerin izolasyonu ve immün sistem üzerindeki etkilerinin araştırılması

Fabaceae (Leguminosae) familyasının üyesi olan Astragalus cinsi dünya üzerinde yaklaşık 2000 tür ile vasküler bitkiler arasında en büyük cinsi oluşturmaktadır. Bu cinsin Kuzey Amerika'da 372 ve Avrupa'da 133 türü tanımlanmıştır. Astragalus cinsi Türkiye'de 224 tanesi endemik olmak üzere 450 tür ile temsil edilmektedir (Çeçen vd, 2016; Davis, 1970). İran'daki bitki örtüsünde ise yaklaşık 900 türü bulunmaktadır (Osaloo vd., 2003). Bazı Astragalus türlerinin kurutulmuş köklerinden elde edilen Radix Astragali (RA), geleneksel tıpta hayvan ısırmaları ve zehirlenmelerinde, yaralanmalarda ve yanıklarda, lösemi ve rahim kanseri tedavilerinde iyileştirici etkisinden dolayı kullanılmaktadır (Çakilcioğlu ve Turkoğlu, 2010; Graf, 1992). Bugüne kadar yapılan çalışmalarda Astragalus türlerinden izole edilen oleanan ve sikloartan iskeletine sahip saponinlerin, antiviral (Gariboldi, 1995), immünostimülan (Çalış vd., 1997; Bedir vd., 2000c; Yeşilada vd., 2005; Nalbantsoy vd., 2011), kardiyotonik (Khushbaktova vd., 1994), sitotoksik (Radwan vd., 2004), anti-protozoal (Özipek vd., 2005), yara iyileştirici (Sevimli-Gür vd., 2011) gibi biyolojik aktiviteleri rapor edilmiştir. Grubumuz tarafından da Astragalus türlerinden birçok oleanan ve sikloartan tipi triterpen saponin izole edilmiş ve bu bileşiklerin immünostimülan, anti-protozoal, anti-kanser, sitotoksik aktivite ile birlikte hemoliz etkileri incelenmiştir (Bedir vd., 1998, 1999a,1999b; Çalış vd., 1997; Çalış vd., 2008; Polat vd., 2009, 2010; Horo vd., 2010, 2012; Savran vd., 2012; Gülcemal vd., 2011, 2012, 2013; Denizli vd., 2014). Astragalus türlerinden (AST) izole edilen saponinler üzerinde yapılan in vitro ve in vivo çalışmalar sonucunda bu grup bileşiklerin IL-2 seviyesini anlamlı şekilde indüklediği ortaya konmuştur (Yeşilada vd., 2005; Nalbantsoy vd., 2011, 2012). Astragalus türlerinin dünya üzerindeki yayılımı dikkate alındığında, bu bitkinin çeşitliliği yönünden en zengin ülke olan İran'da fitokimyasal ve/veya sekonder metabolitlerinin immünomodülatör etkileri üzerine kayda değer bir çalışma yapılmadığı görülmüştür. Sunulan doktora tezinde, İran/İran-Turan bölgelerine ait Astragalus türleri ve immünomodülatör aktiviteleri üzerine ileri çalışmaların yapılması hedeflenmiştir. Bu tez kapsamında, ince tabaka kromatografisi kullanılarak 22 İran-Turan Astragalus türü toplanmış ve bu türler içerisinden saponince zengin 3 Astragalus türü (Astragalus brachycalyx FISCHER, Astragalus karjaginii BORISS, Astragalus leiophyllus FREYN & BORNM) fitokimyasal olarak incelenmiş ve izole edilen bileşiklerin yapı tayinleri 1D- ve 2D-NMR, ESI-MS ve HR-MS kullanılarak yapılmıştır. Toplamda 3 farklı Astragalus bitkisinden 37 bileşik izole edilmiş ve bu bileşiklerden 4 tanesinin (3-O-β-D-ksilopiranozil-6-O-β-D-glukopiranozil-16-O-β-D-glukopiranozil-3β,6α,16β,24(S),25-pentahidroksisikloartan, 3-O-[α-L-arabinopiranozil-(1→2)-β-D-ksilopiranozil]-6-O-β-D-glukopiranozil-16-O-β-Dglukopiranozil-3β,6α,16β,24(S),25-pentahidroksisikloartan, 6α,16β,24(S),25-tetrahidroksi-sikloartan-3-on ve 6-O-β-D-ksilopiranozil-3β,6α,16β,24(S),25-pentahidroksisikloartan ) bilim dünyası için yeni olduğu saptanmıştır. Elde edilen ekstrelerin ve bazı bileşiklerin immün sistem üzerinde etkileri insan kanı kullanılarak immünomodülatör sitokinlerin salınımına etkisi ve insan eritrositlerine karşı hemolitik aktiviteleri yönünden incelenmiştir. Test edilen ekstre ve bileşiklerin (3 µg ve 6 µg dozlarla) IL-2, IL-17A ve INF-γ sitokin salınımını anlamlı şekilde yükseltmiştir ancak test edilen ekstre ve bileşiklerin (2,5, 12,5, 25, 50, 125, 250, 500, 5000 μg/mL dozlarla) herhangi bir hemolize neden olmadığı belirlenmiştir.