Astımlı çocuk ve adölesanların öz-etkililiklerinin yaşam kalitesine etkisi

Bu araştırma; astımlı çocuk ve adölesanların öz-etkililiklerinin yaşam kalitesine etkisini incelemek amacıyla yapılan bir tanımlayıcı alan araştırmasıdır. Araştırmanın örneklemini, Celal Bayar Üniversitesi Hafsa Sultan Hastanesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı, Solunum-Alerji Polikliniği'nde takip edilen daha önce astım tanısı almış, 10-18 yaşları arasında, 137 astımlı çocuk ve adölesan oluşturmuştur. Araştırmanın yürütülebilmesi için Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Etik Kurul'undan, ve araştırmanın yapıldığı kurumdan yazılı, çocukların ailelerinden ise sözel izin alınmıştır. Veri toplama aracı olarak araştırmacı tarafından oluşturulan "Astımlı Çocuk ve Adölesan Bilgi Formu", poliklinik ziyaretlerinde astımlı çocuk ve adölesanların izleminde "Astımlı Çocuk ve Adölesanlar için Öz-Etkililik Ölçeği (AÇAÖÖ)" ve "Çocuklar İçin Astım Yaşam Kalitesi Ölçeği (ÇAYKÖ)"kullanılmıştır. Ölçeklerin kullanılabilmesi için yazarlardan yazılı izin alınmıştır. Verilerin analizi SPSS for Windows 16.0 paket programında yapılmıştır. Tanımlayıcı istatistikler ortalama ± standart sapma; demografik değişkenler sayı ve yüzde; ölçekler ve alt boyutlar ise minimum-maksimum değerler olarak gösterilmiştir. Öz-etkililik ile yaşam kalitesi ve alt boyutları verilerinin incelemesinde korelasyon analizi yapılmıştır. İstatistiklerin anlamlılığı için yanılma düzeyi 0.05 olarak kabul edilmiştir. Araştırma sonucunda astımlı çocuk ve adölesanların % 34.3'ü kız, % 65.7'si erkek, yaş ortalamaları 13.7±2.2'dir. Astımlı çocuk ve adölesanların %35.8'sinin evde, okulda, sokakta sigara dumanına maruz kaldığı; evde %21.2'sinin evcil hayvan beslediği; %77.4'ünün 1-50 ay arasında astım tanısı ile takip edildiği belirlenmiştir. Astımlı çocuk ve adölesanların % 19'unun son bir yılda astım nöbeti geçirdiği, %16.1' inin en az bir kez "orta" ve "hafif" şiddette astım nöbeti geçirdiği, %33.6'sının astım nedeniyle hastaneye yattığı ve %89.8'inin astım ilaçlarını düzenli kullandıkları belirlenmiştir. Astım nöbetini tetikleyen faktörlerin %34.3'ünde polenlerin, %27.7'sinde ev tozu akarının, %16.8'inde hayvanların olduğu saptanmıştır. Astımlı çocuk ve adölesanların hastalıkları süresince %36.5' inin astım eğitimi aldıkları ancak ailelerin %70.8'i aldıkları astım eğitiminin yeterli olmadığını belirtmişlerdir. Astımlı çocuk ve adölesanların %35.8'inde gündüz "öksürük", %30.7' sinde gece "öksürük" belirtileri varlığı belirlenmiştir. Ayrıca koşma, egzersiz ve fiziksel aktivite sonrasında %46'sının ataklarının (öksürük, nefes darlığı, hışıltı) olduğu görülmüştür. Astımlı çocuk ve adölesanların ÇAYKÖ puan ortalamaları; "belirtiler" puanı (55.16±1.30); "faaliyet kısıtlanması" puanı: (23.35±5.03); "duygusal işlev" puanı: (45.73±9.34) ve toplam "ÇAYKÖ" puanı (124.24±24.64) olarak, "Astımlı Çocuk ve Adölesanlar için Öz-Etkililik Ölçeği" puan ortalamaları; "tıbbi bilgiler puanı" (26.00±7.62); "çevresel faktörlere yönelik yönetim becerileri puanı" (30.53±5.21); "problem çözme becerileri puanı" (22.88±4.69) ve toplam "Astımlı Çocuk ve Adölesanlar için Öz-Etkililik Ölçeği" puanı ise (79.41±15.65) olarak bulunmuştur. Çalışmamızda astımlı çocuk ve adölesanların öz-etkililik düzeyleri ile yaşam kalitesi alt boyutu olan "belirtiler" (r: -0.083, p: 0.33) ve "toplam yaşam kalitesi" (r: -0.035, p:0.68) düzeyleri arasında negatif yönlü, çok zayıf ve anlamsız (p>0.05) bir ilişki saptanmıştır. Araştırma sonuçlarına göre, astımlı çocuk ve adölesanların toplam yaşam kalitesi ve alt boyutlarının puanları orta ve üst düzeyde; öz-etkililik ve alt boyutlarının puanları ise orta düzeyde belirlenmiştir. Astımlı çocuk ve adölesanların öz-etkililik ve yaşam kalitelerinin arttırılması için tanı aşamasında başlayarak, hemşirelerin yazılı ve görsel eğitim materyali kullanarak bilgi vermeleri, eğitimlerin düzenli olarak sürdürülmesi ve bu eğitime mutlaka ailenin de katılması önerilmiştir.