İran ekonomisinde makro-kritik dinamikler: Ampirik bir analiz

Bu tez, İran ekonomisinde temel makroekonomik göstergeler arasındaki ilişkileri teorik ve ampirik açıdan incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, özellikle enerji gelirlerine yüksek düzeyde bağımlı, yapısal kırılganlıkları olan ve uzun yıllardır uluslararası yaptırımlara maruz kalan İran ekonomisinde, büyüme, gelir dağılımı, işsizlik, Barro-Hanke Yoksulluk Endeksi, enflasyon, faiz oranları, cari açık ve petrol fiyatları arasındaki çok yönlü etkileşimleri ele alarak özgün katkılar sunmayı hedeflemiştir. Tez kapsamında 1990–2023 dönemine ait yıllık veriler kullanılarak öncelikle değişkenlerin durağanlık düzeyleri ADF ve LM testleriyle analiz edilmiştir. Ardından değişkenler arasında Granger nedensellik analizleri yoluyla kısa ve uzun dönemli etkiler ortaya konmuştur. Ampirik bulgular, Barro-Hanke Yoksulluk Endeksi'nin cari açık, gelir dağılımı, faiz oranı ve petrol fiyatlarından anlamlı şekilde etkilendiğini; enflasyonun ise Barro-Hanke Endeksi, Gini katsayısı, petrol fiyatları ve cari açık gibi değişkenlerle nedensel ilişkiler kurduğunu göstermiştir. Büyüme yalnızca Barro-Hanke Endeksi tarafından açıklanırken, faiz, cari açık ve işsizlik değişkenlerinin modelde nedensel olarak etkilenmediği görülmüştür. Elde edilen sonuçlar doğrultusunda, İran'da makroekonomik dengesizliklerin yalnızca klasik para ve maliye politikalarıyla değil, sosyal refah politikaları, enerji sektöründeki reformlar ve ekonomik çeşitlendirme stratejileriyle birlikte ele alınması gerektiği vurgulanmaktadır. Tez, çok boyutlu yoksulluk ölçümleri, sosyal adalet ve ekonomik kırılganlıklar arasında bağ kurarak sadece akademik literatüre değil, politika yapım süreçlerine de katkı sunmayı amaçlamaktadır.