İran Taht-ı Süleyman'daki İlhanlı dönemi çini buluntuları

Taht-ı Süleyman, İran'ın Batı Azerbaycan Eyaleti'nde, dağlık bir alanda ve Tikab şehrinin yaklaşık 42 km kuzeyinde yer alan, ülkenin en kutsal mekânlarından biridir. İslamiyet öncesi ve İslami dönem boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapan bu alan, farklı bölümlerden oluşan özgün mimarisi ile dikkat çeker. Külliye içerisinde Anahita Tapınağı, Ateşgede, Taç Giyme Salonu, Kabul Salonu, Av Köşkü, Hamam ve diğer birimler yer almakta olup, dünyanın en iyi korunmuş ve en etkileyici ateş tapınağı komplekslerinden biri olarak kabul edilmektedir. Yaklaşık 20 metre yüksekliğinde bir tepe üzerinde kurulan külliye kompleksinin içerisinde küçük bir tatlı su kaynağı ve gölü bulunmaktadır. Bunun yanı sıra birkaç kilometre kuzeyde Taht-ı Belkıs, benzer uzaklıkta ise Zindanı Süleyman adlı antik yerleşim alanları yer almaktadır. Antik külliyenin ilk inşa tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, bölgede M.Ö. birinci binyılda yapı faaliyetlerinin başladığı, daha sonra Part dönemine ait bazı kalıntılar üzerine Azergoşenseb Ateşgedesi'nin inşa edildiği, Sasaniler döneminde ise I. Khosrov Anuşirvan ve II. Khosrov zamanında yapılan eklemelerle ana planını kazandığı kabul edilmektedir. Taht-ı Süleyman Külliyesi, İlhanlı döneminde yeniden önem kazanmış; Sultan Abaka Han (1265-1281) zamanında, yaklaşık 1275 yılında onarımlar yapılarak yeni ilaveler eklenmiştir. Kompleksin farklı yapılarında İlhanlı dönemine ait duvar tezyinatı, sekiz köşeli yıldız, altıgen, dikdörtgen ve bunları birbirine bağlayan haç formdaki çinilerle süslenmiştir. Bu çiniler; kompozisyon örnekleriyle dikkat çekmektedir. İnsan figürleri, kuşlar, balıklar, aslan, tavşan, tilki, geyik gibi hayvan figürleri ile mitolojik hayvan, geometrik ve yazı örnekleri, çiniler üzerinde zengin bir ikonografi sunmaktadır. Bu çalışmada Taht-ı Süleyman'daki İlhanlı dönemi çini buluntuları, belirli bir gruplandırmaya gidilerek hem tarihsel hem de estetik açıdan ele alınmış ve ayrıntılı olarak incelenmiştir. Külliye kompleksi bilinmeyen nedenlerle 17. yüzyılda terk edilmiş, son yüzyılda ise Alman ve İranlı arkeologlar tarafından kısmen kazılmıştır. Günümüzde kazı çalışmaları İranlı arkeologlar tarafından sınırlı ölçüde devam etmektedir. İran Taht-ı Süleyman'daki İlhanlı Dönemi Çini Buluntuları, konusunun seçilmesindeki en önemli etken, Taht-ı Süleyman'daki çinilerin büyük bir bölümünün in situ halde bulunması ve hâlen gün yüzüne çıkarılmamış örneklerin varlığıdır. Bu taşınabilir kültür varlıkları depolarda korunmaktadır. Söz konusu çini buluntuları; malzeme, teknik, form ve kompozisyon açısından detaylı biçimde incelenerek İslam sembolizmi içindeki yeri tespit edilmeye çalışılmış ve bilim dünyasına tanıtılması amaçlanmıştır.