İran ve Türkiye geleneksel konut mimarilerinin işlevsellik ve esneklik üzerinden karşılaştırması

ÖZET İRAN VE TÜRKİYE GELENEKSEL KONUT MİMARİLERİNİN İŞLEVSELLİK VE ESNEKLİK ÜZERİNDEN KARŞILAŞTIRMASI Hanieh GOLIRAD Yüksek Lisans, Mimarlık Anabilim Dalı Danışman: Dr. Öğretim Üyesi İbrahim BAKIR Eylül 2022; 106 sayfa Teknolojik ve ekonomik gelişmelere paralel olarak sosyo-kültürel yaşamın hızlı bir şekilde değişmesi, yaşam koşullarının zaman içinde farklılaşması, kullanıcı özelliklerinin çeşitlenmesi, aile kapasitesi değişmesi, konut ile mekânın ve hatta konut içinde gelişen eylemlerin de farklılaşmasına neden olmuştur. İhtiyaçlar arttıkça veya farklılaştıkça, konutun yetersiz kalmaması, değişime uyum sağladığı, sabit kalmaması ve kullanıcı memnuniyetini sağlaması beklenmektedir. Konutun yaşam sürecinde gelişen tüm eylemlere uyum sağlayabilmesi mimarlıkta esneklik ve uyarlanabilirlik kriter çerçevesinde mümkün olmaktadır. Ki bu noktada mekânsal esneklik açısından bu standartların konutlara uyarlanması gerekmektedir. Esneklik genellikle nesneleri değiştirme yeteneği olarak adlandırılmaktadır. Mimari tasarımda, özellikle konut tasarımında "esneklik" terimi, uzun ve karmaşık yaşamlar yaşayan kullanıcıların yeni koşullara, ihtiyaçlara ve uygulamalara uyum sağlamak için insan yapımı mekanların mekânsal esnekliğini ve düzenlenmesini ifade etmektedir. Tüm yapılar, uygulama parametrelerinin büyük ölçüde değiştiği uzun ve karmaşık bir yaşam döngüsüne sahiptir. Genellikle kalıcı siteler üzerine inşa edilirler, ancak diğer binalar eklendikçe veya değiştirildikçe çevreleri sürekli değişmektedir. Çevrenin işlevsel kalıplarını değiştirerek kullanıcıların değişen taleplerine uyum sağlamaya çalışır. Mekansal esneklik, mekanın işlevsel verimliliği dikkate alınmadan tartışılamaz. Esnek mimari, binaları yaşam döngülerindeki değişikliklere kolayca uyum sağlayabilecek şekilde tasarlamak anlamına gelmektedir. Bu tür tasarımlar daha uzun süre kullanılabilir, mekan kullanıcılarının kullanım amacına daha uygundur ve kullanıcının deneyimi ve müdahalesi ile tutarlıdır. Ayrıca daha ekonomik olmak ziyade teknolojik yeniliğin avantajlarından kolayca yararlanır. Ekolojik sürdürülebilirlik esneklik ihtiyacı, sadece elverişli koşullar ve olanaklardan değil, aynı zamanda ekonomik verimlilik ve ihtiyaçlardan da kaynaklanmaktadır. Yoğun bir tarihi birikimden beslenen ve güçlü bir kültürel zenginliğin ürünü olan İran ve Türkiye konut mimarisinde, esneklik kavramı kapsamında yapılan tüm araştırmalarda her iki ülkede geleneksel Türk ve İran konutu bu açıdan büyük önem taşımaktadır. Geleneksel konutlar kullanıcı ihtiyaçları, çevresel faktörler, coğrafi ve iklimsel veri, ekonomik ve politik koşullar gibi pek çok faktör çerçevesinde şekillenmektedir. Geleneksel konutlar barınma temel gereksinimini karşılarken fonksiyonel ve estetik mekanların oluşumu ile geliştirilmektedir. Kullanıcıların yaşam biçimleri, alışkanlıkları ve tercihleri, konut tasarımında işlevin ve estetiğin kullanıcı ihtiyaçlarını göz önüne alarak oluşturulması geleneksel konutların belirgin özelliklerinden olarak bilinmektedir. ii Medeniyetlerin beşiği olan İran ve Anadolu, değişik coğrafi koşulları, özgün kültürel çevreleri ve yarattıkları eserler ile, bölgelerin mimarisinde özel bir yere sahip olmuşlardır. Doğal şartlar ile kültürel birikimler çizgisinde gerçekleşen geleneksel konut mimarisi, yaşayanların tüm gereksinimlerini yanıtlamak amacıyla geliştirilerek yüzyıllar boyunca hayatına devam edebilmiştir. İki bölgenin birbirine yakın sosyo-kültürel yapıları , komşuluk ve yakın iklimsel özellikleri nedeniyle, çalışma kapsamında karşılaştırılmalı yöntem kullanılmış olup ayrıntılı bir tarihsel, betimsel-analitik yöntem kullanılarak makaleler ve geçerli belgesel çalışmaların kuramsal yaklaşım ve içerik analizi metod ile iki ülkenin çeşitli yörelerinden seçilen tescili geleneksel Türk ve İran örnek konut mimarlığın iç ve dış mekânsal organizasyonu planlar üzerinde esneklik performansı incelenmesi ve iki ülkenin bu konuda ortak ve değişken özelliklerin ortaya konulması tezin amacı olarak belirlenmektedir. Çalışmada seçilen geleneksel konut örneklerde mekânsal organizasyon açısından, esnekliğin sadece planlar üzerinde, mekanların gelişebilme ve büyüyebilmesi ya da mekanların özelleştirilmesi ve birden fazla fonksiyona cevap verebilme kabiliyeti çerçeve içeresinde incelenmektedir. Tez kapsamında yapılan incelenmeler sonucunda her iki ülkedeki geleneksel konut örneklerin plan araştırmalarında en çok öne çıkan sonuç, planların mekan organizasyon açısından mekan için belirli bir kullanım tanımlamaktan kaçınmalarıdır. Modern anlamda plana belirli bir işlev yüklenmesi yapılmamaktadır. İki ülkede de tasarım sürecinde planın tasarımında gelişme yeteneğinin göz önünde bulundurulması ve yukarıda da bahsedildiği gibi her mekan için olası değişiklikleri önceden tahmin etmek, mekanı daha esnek hale getirmeye yardımcı olabilir, ki bu özellik araştırmada yapılan değerlendirilmeler sonucunda, her iki ülke arasında konut esnek tasarım üzerinde orta özellik olarak tanımlamaktadır. Türkiye'nin doğu ve güneydoğu Anadolu bölgesinde geleneksel konutların plan aşaması açısından büyük benzerlikler gösterdiği, ancak batıya doğru gidildikçe iç Anadolu'dan Ege bölgelerine doğru kaydıkça hala geleneksel konutların iç mekan düzeltmesinde her hangi bir değişiklik gözlenmediği, yer düzeninin daha çök kullanıldığı tespitin yana, konutların mekan organizasyon değiştiği sonucuna varılmıştır. Diğer yandan İran ise soğuk ve sıcak iklimi, merkezi ve batı yöresinde yer alan geleneksel konutların birbirine yakın sosyo-kültürel yapılara sahip olan yerler ve iklim bölgeleri tespit edilmiştir. Bu yapıların özellikle doğu ve güneydoğu Anadolu'da Mardin, Diyarbakır ve Şanlıurfa, İran'da ise İsfahan, Kaşan, Kirman ve Yazd gibi kentlerde konut örneklerin genel karakteristiğinin ve plan üzerinden mekânsal olarak esneklik açısından ortak özelliklere rastlanmıştır. ANAHTAR KELİMELER: Esneklik, İran geleneksel konut mimarisi, İşlevsellik, Türkiye geleneksel konut mimarisi JÜRİ: Dr. Öğretim Üyesi İbrahim BAKIR Doç. Dr. Seda ŞİMŞEK TOLACI Dr. Öğretim Üyesi Serkan KILIÇ