İş kazası ve meslek hastalığının ekonomik maliyetinin mesleki rehabilitasyon temelinde değerlendirilmesi ve Türkiye için hizmet bileşenlerinin belirlenmesi

İş kazası ve meslek hastalığı mevcut çalışma gücünde değişikliklere yol açarak sürekli iş göremezliklere, maluliyete neden olmaktadır. Bu durum sürdürülebilir istihdamı engellediği gibi, söz konusu istihdamdan kopuşlar sosyal dışlanmaya neden olmaktadır. Mesleki rehabilitasyon, çalışanın uygun yöntemler ile rehabilite edilerek uygun işe dönüşü sağlayan ve böylece sosyal dışlanmayı minimize edecek argümanları içeren bir yöntemdir. Ülkemizde mesleki rehabilitasyon iş kazası ve meslek hastalığı sonrası uygulaması olan bir yöntem değildir. Tez çalışması kapsamında yapılan araştırmada mesleki rehabilitasyon hizmeti 2 alternatif senaryoya göre fayda maliyet açısından incelenmiştir. Tüm alternatifler mevcut duruma göre incelendiğinde, Alternatif 1 senaryosu toplam maliyet üzerinde %55,2'lik bir azalış; Alternatif 2 senaryosu ise toplam maliyet üzerinde %60,3'lük bir azalış sağlamıştır. Alternatif 2 senaryosu ise Alternatif 1 senaryosuna göre faydada %4,3'lük bir artış sağlamıştır. Bu sonuçlara göre mesleki rehabilitasyon ve işe dönüş uygulamalarının ekonomik açıdan maliyet etkindir. Hizmet bileşenleri çok kriterli karar verme yöntemlerinden AHP yöntemi kullanılarak yerindelik, insan odaklılık ve maliyet kriterlerine göre belirlenmiştir. Buna göre Ülkemiz için uygulanabilecek mesleki rehabilitasyon hizmeti öncelikli olarak "iş kazası ve meslek hastalığı" sonrası uygulanmalıdır. Meslek rehabilitasyonda hizmet sağlayıcısı öncelikli olarak Sağlık Bakanlığı olmak üzere süreçlerin finansmanında "İşçi-işveren-devlet tarafından finanse edilen sigortacılık sistemi" benimsenmelidir. Hizmet "Sağlık hizmetinin bir parçası olarak mesleki rehabilitasyon hizmeti" olarak kurgulanmalı, hizmetin merkezi yapılanması öncelikle "Türkiye'de belli illerde özel mesleki rehabilitasyon merkezleri" şeklinde olmalı ve hizmet öncelikli olarak işe uygunluk değerlendirmelerini içermelidir. Mesleki rehabilitasyonda işe dönüş ile ilgili nihai karar "işe uygunluk için rapor verebilecek bir komisyon" tarafından verilmeli, komisyonda öncelikli olarak işe dönüşte görevli vaka yöneticisi, Sağlık Bakanlığı temsilcileri, SGK ve İŞKUR'un ilgili birimleri yer almalıdır. İşe dönüş süreçlerinde çalışabilecek vaka yöneticisi öncelikli olarak ayrı bir uzmanlık alanı olarak tanımlanmalıdır. Vaka yöneticisinin vaka sonrası çalışan ile iletişime geçmek, olguya ilişkin bilgileri toplamak, ilgili bilgileri taraflarla paylaşmak, mesleki rehabilitasyon aşamalarında koordinasyon sağlamak, işe dönüş için gerekli dokümantasyonu sağlamak, çalışan ile iletişim kurmak, vakaya özel bireysel eylem planı hazırlamak, tüm ilgili taraflar ve aktörler ile işbirliği içinde çalışmak en önemli fonksiyonları arasında olmalıdır. Vaka yöneticisi vaka yönetiminden sorumlu müstakil bir kurum ya da kurul tarafından atanmalıdır. Vaka yöneticisi mesleki kaza/yaralanma ve hastalık tespitinden itibaren 3 iş günü içinde öncelikli olarak işverenin ya da sağlık kuruluşunun bildirimi üzerine çalışan ile iletişime geçmelidir. Vaka yönetimi süreci "işe dönüş sağlanana kadar" devam ettirilmelidir. Bu çalışma ile mesleki rehabilitasyonda hizmet bileşenlerinin seçiminde ilk defa çok kriterli karar verme tekniği kullanılmıştır. Maliyet etkin bir yöntem olduğu ortaya konulan ve bileşenlerine yer verilen mesleki rehabilitasyon hizmetinin kanun koyucu tarafından yasal bir statüye kavuşturularak uygulanması Ülkemizde insan odaklı İSG'nin gelişimi açısından oldukça önemlidir. Mevcut araştırma Ülkemizde ilk defa yapılmış olmasından dolayı özgündür. Gelecekte bu hizmetin maliyet etkin olup olmayacağının tahmin edilmesi etkin politika gelişimini desteklemesi açısından literatüre önemli katkı sağlayacaktır.