İş ve sosyal güvenlik hukuku bağlamında kayıt dışı istihdamın maliyetleri

Tanımlanması ve içeriğinin belirlenmesi oldukça güç olmakla birlikte önemli bir yapısal sorun olan kayıt dışı ekonomi ve bunun emek piyasalarına yansıyan şekli olan kayıt dışı istihdam, ülkemizin karşı karşıya kaldığı en önemli sosyo-ekonomik problemlerden biridir. Başta ekonomik ve mali nedenler olmak üzere diğer pek çok faktörün etkileşimiyle birlikte ortaya çıkarak çok boyutlu bir hâle bürünen ve doğası gereği tam olarak ölçülebilmesi mümkün olmayan kayıt dışı ekonominin/istihdamın kayıtlı ekonomiye/istihdama oranının yaklaşık 1/3'ü bulduğu Türkiye ekonomisinde, kaynak dağılımının etkinleştirilip, dengeli ve sağlıklı bir büyümenin ve kalkınmanın gerçekleştirilebilmesi için acilen çözülmesi gerekliliği ortaya çıkmakta ve bu nedenle kayıt dışı ekonomi ve kayıt dışı istihdamla mücadele edilmesi ve tedbirler alınması zorunlu hâle gelmektedir. Bu tez çalışmasında kayıt dışı istihdamın çalışanlar üzerinde mali etkisinin neler olduğu sorusuna yanıt aranmış ve kayıt dışı istihdam edilmenin çalışanların kendisi ya da geride bıraktıkları üzerindeki maddi kayıplarının neler olabileceği iş ve sosyal güvenlik hukuku bağlamında incelenmeye çalışılmıştır. Söz konusu inceleme yapılırken kamu kurum ve kuruluşlarının yayınladığı resmi rakamlar göz önünde bulundurulmuş ve dönem sınırlamasına gidilmiştir. Kayıt dışı ekonominin kısa vadede vasıfsız emeğe iş bulup istihdam yaratarak işsizliği azalttığı ve bu kesimlerin gelir elde etmesine olanak tanıması şeklinde olumlu bir etkisinin olduğu ifade edilmesine karşın uzun vadede öncelikle kamu gelirlerinin azalmasına, sonrasında ise ekonomik, mali, sosyal ve hatta demografik yapının bozulmasına yol açarak çok daha fazla olumsuz etkiye sahiptir. İşletmeler açısından piyasadaki rekabet yapısının bozulup haksız rekabetin ortaya çıkmasına; devlet açısından ise vergi ve sigorta primi gibi zorunlu yükümlülüklerin yerine getirilmemesine bağlı olarak sosyal güvenlik sisteminin daha fazla açık vermesine ve nüfusun da giderek yaşlanmasına bağlı olarak sistemin sürdürülebilirliğini etkilemektedir. Geçimini emeğiyle sağlayanlar söz konusu bu olumsuz etkiden, devlete ve işverenlere nazaran daha fazla etkilenmekte ve gerek iş hukukunun gerekse de sosyal güvenlik hukukunun koruyucu hükümlerinin dışında kalmaktadır. Kayıt dışı istihdam edilenlerin iş hukuku açısından değerlendirmesi yapıldığında işçiye bir nebze de olsa güvence sağlayan işsizlik ödeneği ile tazminatların alınamaması ya da eksik alınmasının yanında çalışma ve dinlenme sürelerine riayet edilmeyerek hak kayıplarını ortaya çıkarmaktadır. Bunun yanında sigorta primlerinin ödenmemesi ya da eksik ödenmesine bağlı olarak sosyal güvenlik sisteminden sağlanan kısa ve uzun vadeli yardımlardan da çalışanın kendisinin veya geride bıraktıklarının yararlanamama durumu ortaya çıkmaktadır.