İslam düşüncesinde ilk muhalifler : Ma'bed el-Cühenî ve Gaylân ed-Dımeşkî

Hz. Peygamberin vefatından sonra -özellikle Hz. Osman'ın şehid edilmesinden sonra- İslam toplumunun siyasi ve fikri bütünlüğünden bahsetmek güçtür. Erken dönem islam tarihinde meydana gelen siyasi ve fikri ihtilaflar, İslam toplum yapısında onarılmaz yaralar açtı. Bu ihtilaflar Hz. Peygamberin vefatından sonra özellikle siyasi alanda çoğaldı. İhtilafların doğmasında ve yaygınlaşmasında siyasi erkin politikaları ve uygulamalarının büyük bir rolü vardır. Siyasi güce karşı oluşan muhalefet, tıpkı iktidar gibi naslara dayanarak meşruiyet zemini aradı ve daha sonraki süreçte sistemleşen fırkalara siyasi ve itikadı konularda kaynaklık etti Bu siyasi ihtilaflar zamanla fikri alanda, dini konularda da ihtilafları beraberinde getirdi. Tahkim olayına bağlı olarak iman, büyük günah işleyenin durumu, kimin mümin kimin kafir olduğu meseleleri yoğun bir şekilde tartışılmaya başlanmıştır. Sahabe döneminin sonlarına doğru en çok konuşulan dini konulardan biri de "kader" meselesidir. Bu meselede öne çıkan ilk isimler Ma'bed el- Cuheni ve Gaylân ed-Dımeşki'dir. Bu iki alim bu konu hakkındaki görüşlerini Emevi yönetiminin uygulamalarına karşı geliştirmiştir. Ma'bed ile Gaylân itikadi konularda ilk görüş ifade eden alimlerdendir. Mu'tezile'nin "usulü hamse" sinin oluşmasında öncülük ettikleri söylenebilir. İlahi adaletten, irade ve fiil hürriyetinde, emri bi'l-maruf nehyi ani'l-münkerden ilk bahseden alimlerdir.. Araştırmamızın konusu olan Ma'bed ile Gaylân, İslam düşüncesinde ortaya çıkan ilk önemli iki muhaliftir. Bu iki muhalifin yaşadığı dönem, kelam ilmine yataklık eden bir dönemdir. Kelam ilminin konularının beslendiği kaynak durumundadır. Dolayısıyla o devirde yaşananlar, sonraki dönemde bir disiplin halini alan kelam ilminin problemlerine önemli etkileri olmuştur. Başka bir ifade ile kelam ilminin konusunu oluşturan meseleler, ilk dönem İslam toplumunun siyasi, sosyal ve fikri gerçekliği içerisinde filizlenmeye başlamıştır.