İslami ibadet yapılarının Osmanlı Dönemi kentsel mekanı içindeki konumu: İzmir örneği ve günümüz yapısına yansımalar

Kişi, doğal çevre içinde, kendi barınağını yaptığı ilk çağ lardan beri yapay bir ortamda -mekânda- yaşar. Doğal bir ortamın parçası olabileceği gibi, en basit anlamda, insan tarafından sınırlanan "uzay parçası" olarak tanımlayabile ceğimiz "mekân"ın bir diğer ve en tartışılan yönü "algı"- dır. Mekân somut birtakım elemanlardan oluşmakla beraber, algı olarak adlandırdığımız- soyut kavramın mekâna ait de ğerlerin belirlenmesinde değişken bir parametre olduğu kuş kusuzdur. Konumuz, kişinin her anını geçirdiği, yaşaması için gerekli olan eylemleri sürdürdüğü, yaşamının ayrılmaz bir parçası olan "mekan" olgusunun dinsel karakter taşıyan kesiminin kent dokusu içinde nasıl bir oluşum geçirdiği ve ağırlıklı olarak "İslami dini yapılarla" ne tür bir etkileşim içinde olduğudur. Tezin ilk bölümünde "Kentsel Mekân Nedir?" sorusuna yanıt aranmaya çalışılmıştır. Toplumların geçirdiği tarihsel de vinim içinde oluşagelen kentsel yaşam biçimleri ve bunların yansıması olan kentsel mekânlar, bu değişkenlerden payları nı alarak karşımıza çıkmaktadırlar. Kentsel mekân olarak nitelediğimiz olgu, doğal, fiziksel, sosyo-ekonomik, sosyo kültürel ve diğer faktörlerin de etkisiyle farklı biçimler de oluşmaktadır. Bazı etkenler, bir mekânın ortaya çıkma sında birincil faktör niteliği taşır.İkinci bölümde kentsel mekânın oluşmasında egemen olan et kenler incelenmiştir. Bu etkenlerin matematiksel bir temele oturtulamayacağı ve parametrelerin farklı ve değişken olma sı nedeni ile konu olduğunca objektif bir bakış açısı ile ele alınmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölümde varlığı ve yaşatılması bilinci çoğu toplum larda henüz yeşermiş ve olgunlaşmaya başlamış olan "tarihi çevre11 olgusu işlenmiştir. Marazi bir geçmiş özlemi -nos talji- olarak saptırılan tarihi çevre olgusu artık bilimsel bir baza oturtulmuş, varlığı ve yaşatılmasına özenle bakı lan bir konu durumuna gelmiştir. Tarihi çevre, beraberinde "koruma" olgusunu da gündeme getirmektedir. Tarihi çevre ve koruma olguları birbirini bütünleyen, biri olmadan diğeri nin düşünülemeyeceği iki bütünleşik konu oluşturmaktadır. Dördüncü bölümde konuya ışık tutacağı düşüncesinden yola çıkılarak Osmanlı kent dokusu ve Osmanlı kent dokusunun o luşmasmda rol oynayan sosyal, ekonomik ve kültürel etken ler incelenmiştir. Bugün üzerinde yaşadığımız topraklarda, ilk kent ve kentsoylu oluşumu Osmanlı imparatorluğu zama nında başlamıştır. Anadolu ve Büyük Selçuklular zamanında da, kuşkusuz yerleşim merkezleri oluşmuştur. Ancak bugün içinde yaşadığımız kentlerin ilk tohumları, hızla göçebe likten yerleşikliğe geçen Osmanlılar zamanında başlamıştır. Beşinci bölümde, dokuyu bir büyüteç altında inceleme gereği duyularak bu oluşmuş ağ içindeki daha özel yapıların oluş turdukları "mekanlar" ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Din, toplumlarda ortak eylemleri sürdüren bir kurum olduğu ve sosyal yapıyı büyük ölçüde etkilediği için tüm diğer 7faktörlerin yanında ayrı bir önem taşımaktadır. Din, kural ları az çok belli bir kurum olduğundan toplumlarda, ortaya koyduğu ürünler göreceli olarak daha belirginleşmiş olmak tadır. Örneğin, îslâmi bir dini yapıda -mescit ya da camide- mihrabın veya minarenin yer alacakları konumlar bellidir. Bir cami avlusunda şadırvan ya da musalla taşının nerede olacağı hemen hemen bilinen verilerdir. Diğer fonksiyonel kent yapılarında da belirleyici veriler olmakla birlikte bu denli net değildir. Bu bölümde, dini kuruluşların olu şumu ve mekân oluşturmadaki etkinliklerinin yanısıra, islâ mi dini yapıların oluşumunu, bu yapıların oluşturdukları mekânların kent mekânının bir parçası olarak Batı' da görü len dinsel mekânlarla karşılaştırılması konusunun işlenil mesi amaçlanmıştır. Yedinci bölümde Osmanlı kentleri arasında İzmir'in yeri a raş t ırılmıştır. İzmir, diğer Osmanlı kentlerine nazaran farklı bir yapı göstermesi nedeni ile uzun süre araştırma cıların ilgi' noktası olmuştur. Sekizinci bölümde, tezin ana teması olan, "Mekân, İzmir, Dinsel Olgu" üçlüsünün girişim yapması, İzmir kentindeki İslâmi dini yapıların kentsel mekânın oluşmasındaki etkin likleri, bir diğer deyişle işlevi açıklanmıştır. Dokuzuncu bölümde, İzmir kentinde tarihi çekirdek olarak nitelendirilebilecek bölgede kalan İslâmi dini yapılardan örnekler seçilerek, bu yapıların özgün ve yaşanan kent me kânı içindeki konum ve durumlarına açıklık getirilme amaç lanmıştır. 8Onuncu bölümde, yakın çevresinde tarihsel-kentsel doku içeren cami ve mescidlerin, yaşayan kent mekânları olarak kazanılması amacı ile izlenebilecek yöntem konusunda bir öneri şeması sunulmuştur. Daha sonra, bu çalışmanın ortaya koyduğu sonuçlar özetlen meye çalışılmıştır. Mekân oluşumunu sağlayan faktörler, çevresel etkenler ve özellikle dinin de yer aldığı sosyal kavramlar, tarihsel süreç içinde insan denilen karmaşık olgu ile de harmanla narak konuya bir başka boyut getirmektedirler. Bu boyutun, "îslâmi Dini Yapılardan Camilerin Tarihsel Dokusunun Korun masındaki İşlevi" başlığı altında ek olarak sunulması uygun bulunmuştur. Ayrıca, bu çalışmaya tamamlayıcı yönde katkı sının bulunacağı düşüncesi ile bir kısım doküman "Ek" ola rak çalışma kapsamına alınmıştır.