İşlevsel dilbilgisi çerçevesinde Arap dilinde edimbilimsel sözdizim ve Cürcânî'deki temelleri

Bu çalışmada, İşlevsel Dilbilgisi kuramının yapı-kullanım ilişkisi bağlamında belirlediği edimbilimsel işlevlerin, geleneksel Arap dilbilimcilerinden Cürcânî'deki temellerinin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Araştırmada, işlevsel yaklaşımdan ve İşlevsel Dilbilgisi kuramından elde edilen verilerin Cürcânî'deki tespiti için detaylı bir içerik analizi yapılmış ve Cürcânî'nin dil analizindeki yaklaşımı bu kuramla mukayese edilmiştir. Elde edilen sonuçlar, Cürcânî'nin, sözdizim analizinde tamamen işlevsel ve pragmatik bir yaklaşımı benimsediğini göstermiştir. Ancak bu, Cürcânî'nin Delâilü'l-i'câz adlı eserinden hareketle söylenebilir. Zira Cürcânî, Delâil dışındaki diğer bazı eserlerinde pedagojik gerekçelerden dolayı çoğunlukla yapısal bir yaklaşım sergilemiştir. Dilin, yapı ve kullanımın birlikteliğiyle varlık kazanan bir sistem olduğu düşünüldüğünde dilbilgisel kuramların hem yapısal hem de işlevsel unsurları dikkate alması gerektiği vurgulanmıştır. Buradan hareketle yapılan incelemede İşlevsel Dilbilgisi kuramının, yapı-kullanım ilişkisi bağlamında beş edimbilimsel işlev belirlediği ortaya konmuştur. Çalışmamızın birinci bölümünde dilbilimde işlevsel yaklaşım ve İşlevsel Dilbilgisi kuramı ele alındıktan sonra ikinci bölümde edimbilim-sözdizim ilişkisi ve bu ilişkinin bir ifadesi olan edimbilimsel işlevlerin Arap dilindeki açıklamasına yer verilmiştir. İlk iki bölümde elde edilen verilerden hareketle Cürcânî'nin sözdizimsel analizde işlevsel ve pragmatik bir yaklaşımı benimsediği üçüncü bölümde ortaya konmuştur. Özellikle İşlevsel Dilbilgisi kuramının belirlediği beş edimbilimsel işlevin temelleri, Cürcânî'nin başta Delâilü'l-i'câz adlı eseri olmak üzere diğer eserlerinin de detaylı bir analiziyle tespit edilmiştir. Bu araştırma, Cürcânî'nin işlevsel ve pragmatik yaklaşımını modern teorilerle ilişkilendirerek Arap dilinin sözdizim-edimbilim ilişkisini daha iyi anlamamıza katkı sağlar. Son olarak doğal dilin esnek yapısını açıklamada, İşlevsel Dilbilgisi kuramının daha da geliştirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Zira İşlevsel Dilbilgisi kuramı, her ne kadar doğal dilin bir dilbilgisel modelinin işlevsel bir açıklamasını sunmaya çalışsa da yer yer doğal dili açıklamada soyut kalan biçimsel formülasyonlar kullanır. Çalışmamızın sınırlılıklarından dolayı edimbilimsel işlevlerin, sözdizimdeki ögelere nasıl atandığına dair İşlevsel Dilbilgisi kuramı tarafından belirlenen formüller, atama kuralları ve testler uygulanmamıştır. Gelecekteki çalışmalarda, edimbilimsel işlevlerin atanmasıyla ilgili yapılacak testlerle söz konusu işlevlerin doğal dildeki uygunluğu yapısal olarak ortaya konabilir.