İstanbul'da minibüs taşımacılığında yolcu inme binme sürelerinin irdelenmesi

Kent içi toplu taşıma sistemlerinin gelişiminde artan nüfusun ve yolculuk talebinin etkisi açık olup, toplu taşıma sistemlerinin etkin bir şekilde çalışması, olası trafik sıkıntılarının çözümüdür. Kentlerde birçok toplu taşıma türünün hizmet verdiği görülmekte, bu türlerin birbiri ile bütünleşik olması önem taşımaktadır. Etkin ve bütünleşik hizmet veren bir toplu taşıma sistemi, toplu taşıma türlerininin iyi tanımlanması ve yerinde doğru şekilde uygulanmasıyla mümkündür. Bu bağlamda, toplu taşıma zincirinin en büyük halkasından en küçük halkasına kadar iyi tasarlanmış bir sistem kent içinde sürdürülebilirliğin oluşmasına büyük katkı sağlayacaktır. Gelişmekte olan ülkelerde kent içi toplu taşıma sistemlerinin yetersiz kaldığı bölgelerde özel işletmeciler tarafından farklı çözümler üretilmiş, böylece ara toplu taşıma sistemleri oluşmuştur. Ara toplu taşıma sistemlerinin birçok türü olup, bu çalışmada kent içi toplu taşıma sistemine önemli katkısı bulunan minibüs taşımacılığı irdelenmiştir. Gelişmekte olan ülkelerde minibüs taşımacılığının kent içi toplu taşıma sisteminde önemli yeri olduğu ve diğer toplu taşıma türleriyle yarış içine girdiği bilinmektedir. Gelişmiş ülkelerde ise minibüs taşımacılığının otobüs işletmeciliğinin ekonomik olmadığı bölgelerde, düşük yolculuk talebi olan merkezden uzak yerleşimlerde, kullanılan bir taşıma türü olduğu görülmektedir. Bu bağlamda ülkelerin gelişmişlik durumunun minibüs taşımacılığının tanımını ve kullanımını değiştirdiği bilinmektedir. Minibüs taşımacılığı mevcut ulaşım ağını diğer taşıtlarla ortak kullandığından, trafiğin yoğun olduğu bölgelerde minibüslerin trafik sıkışıklığını tetiklediği düşünülmektedir. Bu bölgelerde minibüs ve otobüs taşımacılığının birbirini desteklediği ya da farklı bir düşünceyle birbirleri ile yarış içine girdiği görülmektedir. Otobüsler daha yüksek kapasitelerde yolcu taşımacılığı yapan ve belli duraklarda durarak yolculara hizmet veren; minibüsler ise daha esnek hat geçkisi olan ve gelişigüzel yolcu talebine bağlı duran toplu taşıma türleridir. Bu doğrultuda, trafiğin yoğun olduğu bölgelerde hizmet veren minibüs hatlarının düşük hızlarda işletileceği ve diğer taşıt trafiğini etkisinin fazla olacağı açıktır. Bu çalışmada İstanbul'da yedi farklı minibüs hattı seçilerek, zirve içi ve zirve dışı zamanlarda yolculuk süresi, işletme hızı, taşınan yolcu sayısı ve durma sayısı belirlenmiştir. İncelenen tüm minibüs hatlarında zirve zamanlarda zirve dışı zamanlara göre ortalama yolculuk süresinin %15, ortalama taşınan yolcu sayısının %67 ve yolcu indirme bindirme amacıyla durma sayısının %44 fazla olduğu saptanmıştır. Tüm minibüs hatlarının ortalama yolculuk süresi 4,0 dk/km, ortalama yolculuk hızı 15,0 km/sa, ortalama taşınan yolcu sayısı 36, ortalama durma sayısı 2,7 durma/km şeklindedir. Zirve içi zamanda ortalama yolculuk süresi 4,3 dk/km, ortalama yolculuk hızı 14,0 km/sa, ortalama taşınan yolcu sayısı 45, ortalama durma sayısı 3,2 durma/km değerlerini almaktadır. Yolculuk zamanına göre (zirve içi, zirve dışı) geçki uzunluğu ile ortalama taşınan yolcu ve ortalama durma sayısı arasında regresyon analizi yapılmış, geçki uzunluğunun artmasının ortalama taşınan yolcu sayısı ve ortalama durma sayısını artırdığı, ancak km başına ortalama taşınan yolcu sayısı ve km başına ortalama durma sayısını azalttığı belirlenmiştir. Minibüsleri kullanan yolcu özelliklerinin incelenmesi amacıyla, yolcular cinsiyetlerine ve yaşlarına göre gruplara ayrılmıştır. Yaş grupları sırasıyla genç (<25), yetişkin (25-65) ve yaşlı (65+) olarak seçilmiştir. Sonuç olarak yolcuların %53'ünü erkekler, ağırlıklı olarak da yetişkinler oluşturmaktadır. Ayrıca yaşlıların tüm yolcular arasındaki payı %6'dır. İncelenen minibüs hatlarında her durmada kalabalıklık seviyeleri kaydedilmiş ve bu durmaların zirve içinde %65'inde, zirve dışında %30'unda ayakta yolcu olduğu saptanmıştır. Özellikle zirve içinde %38, zirve dışında %11'lik kısımda ayakta yolcu sayısının 5 kişiyi geçerek yolcu inme süresini (YİS) artırdığı, yolcu güvenliği ve konforunu azalttığı görülmüştür. Minibüs biniş ve inişlerdeki yolcu sayılarının dağılımlarına bakıldığında, tek kişilik inme ya da binmelerin toplam verinin %57'sini, toplam inen binen sayısının üç ya da daha az olduğu gözlemlerin toplam verinin %89'unu oluşturduğu belirlenmiştir. Bu durumdan dolayı minibüsler geçki boyunca genellikle kısa süreli durmalar yapmaktadırlar. Minibüslerin yolcu indirme bindirme amacıyla yaptıkları durmaları iki gruba ayırmak gereklidir. Bunlar normal bekleme ve aşırı beklemedir. Aşırı bekleme minibüslerin yolcu binme olasılığının yüksek olduğu bölgelerde durup uzun süreli bekleme yapması olarak tanımlanabilir. İncelenen tüm minibüs hatlarında zirve içi ve zirve dışında toplam aşırı bekleme sayısı toplam bekleme sayısının %10'unu oluşturmasına karşın, zirve içinde toplam aşırı bekleme süresi toplam bekleme süresinin %50'sini, zirve dışında %60'ını oluşturmaktadır. Bu bağlamda, aşırı beklemeler yolculuk süresini arttırmakta, sefer sıklığında sorunlar yaratmakta ve neticede minibüs taşımacılığının verimini düşürmektedir. Minibüslerde normal beklemelerdeki yolcu inme binme süresi (YİBS) ortalaması 4,5 sn iken, aşırı beklemelerde YİBS ortalamasının 47,4 sn'ye yükseldiği saptanmıştır. Ayrıca normal beklemelerde YİBS ile toplam inen binen yolcu sayısı arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır. Normal bekleme için oluşturulan YİBS doğrusal regresyon modeli 0,36 sn kayıp zaman artı her inen ya da binen yolcu için 2,12 sn şeklindedir. Minibüsler yolcularına hizmet vermek amacıyla genellikle normal bekleme yapmakta, bu beklemelerin toplamında harcanan süre yolculuk süresinin bir kısmını oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, yolculuk süresinin daha verimli hale getirilmesi amacıyla minibüsün her bir durmada harcadığı yolcu binme süresi (YBS), YİS ve YİBS'yi etkileyen değişkenlerin bulunması gerekmektedir. Bu çalışmada YİS, YBS ve YİBS'nin "işletilen bölge", "yolculuk zamanı", "kalabalıklık seviyesi", "yolcu özelliği" ve "taşıt özelliği" değişkenleri ile ilişkileri irdelenmiştir. İlk olarak minibüsün işletildiği bölgenin YİS ve YBS üzerine etkileri irdelenmiştir. İşletilen bölgenin yalnızca YİS'i etkilediği YBS üzerinde bir etkisinin olmadığı görülmüştür. Aynı şekilde yolculuk zamanı değişkeni de yalnızca YİS'i etkilemekte YBS'yi etkilememektedir. Bu durumun işletilen bölge ya da yolculuk zamanından çok kalabalıklık seviyesi ile ilgili olduğu düşünülmektedir. Taşıt içi doluluğun yüksek olduğu hatlarda ve zirve içinde YİS uzamakta ve böylece farklılık oluşmaktadır. Minibüslerde kalabalıklık seviyesinin YİBS üzerine etkileri irdelenerek etkin olduğu görülmüştür. Kalabalık seviyesindeki artışın ortalama YBS'yi ve ortalama YİS'i artırdığı saptanmıştır. Yolcu cinsiyetinin ve yaş gruplarının YİBS üzerinde etkili olduğu belirlenmiştir. Ayrıca kadınların YİS ve YBS'lerinin erkeklere göre daha uzun olduğu, yolcu yaşındaki artışın YİS ve YBS'lerini artırdığını saptanmıştır. Minibüsler, basamaklı ve basamaksız olarak iki farklı tiptedir. Minibüslerde basamağın varlığının YBS ve YİS üzerine etkili olmadığı görülmüştür. Günümüzde minibüslerin iniş ve binişleri kolaylaştırmak için basamaksız tasarlandığı bilinmektedir. Son olarak da YBS, YİS ve YİBS ile etken değişkenler arasındaki ilişki çok değişkenli regresyon yöntemiyle modellenmiş ve modellerin belirlilik katsayıları sırasıyla 0,130; 0,246 ve 0,735 olarak hesaplanmıştır.