İstanbul'da yerin ruhu (Sâmiha Ayverdi eserleri üzerinden okumak)

İstanbul'un gelmiş olduğu son nokta itibariyle geçirmiş olduğu dönüşüm ve tahrip, geri dönülemez sonuçları doğurmuştur. Şehrin sahip olduğu topografik nitelikler ve tarihi doku gün geçtikçe bozulmakta ve insanın şehir ile olan bağı parçalı deneyimlerle sınırlanmaktadır. Bu çalışmanın amacı İstanbul'un giderek kaybolan ve kaybolmaya devam eden anlam boşluklarını doldurmaktır. Çalışmanın ilk bölümünde yer, yerin yapısı, yerin karakteri ve yerin ruhu kavramları üzerinde durulmuştur. Tezde İstanbul ve mîmarî dokunun maddesel niteliklerinden önce anlamsal niteliklerinin önem arz etmesi sebebiyle bu kavramların araştırılması tezin altlığını oluşturmaktadır. İkinci bölümde ise insanların şehir ile kurmuş olduğu temas incelenmiştir. Çalışmanın fenomenolojik bir yaklaşımla ele alınması sebebiyle fenomenoloji kavramı bu bölümde açıklanmıştır. Modern şehirlerdeki en büyük problemlerden biri olan deneyime dayalı eksiklikler irdelenmiştir. Gündelik hayat içerisinde, şehir ve mekanlarla insan arasındaki ilişki tartışılmıştır. Ayrıca bu deneyimlerin yüzeysel ve derin niteliklere sahip olması çalışmanın kapsam ve gidişatını etkileyen bir unsur olmuştur. Seçilmiş olan referansın derin değerlere sahip bakış açısı ile İstanbul'u nitelikli bir yaklaşımla değerlendirmek mümkün olmuştur. Tezin en kapsamlı bölümü olan üçüncü bölümünde ise Osmanlı İstanbul'u Sâmiha Ayverdi'nin tecrübeleri ve görüşleri üzerinden okunmuştur. Şehrin iç dinamiklerini oluşturan hususlar artık edebiyatta, fotoğraflarda ve gravürlerde saklıdır. Kaybolmuş olan şehrin ruhunu, görüntüsünden sıyrılıp doğru kaynaklardan okuyarak yeniden keşfetmek imkân dahilindedir. Sâmiha Ayverdi (1905-1993), eski İstanbul'u arayan fakat göremeyenler için, yazdıklarının birer hayal ürününden ibaret olmadığını ve gelecek nesillere müktesebatını aktarma kaygısı olduğunu eserlerinde dile getirmiştir. Bu sebeple yazarın belge niteliğindeki değerlendirmeleriyle bir nebze de olsa şehrin silinmiş kısımlarını okuyabilmek, anlayabilmek ve kavrayabilmek mümkün olmuştur. Çalışma üç katmanda derinleşen bir yapıya sahiptir. Bu üç katmanın ilk basamağını şehrin kimliğini tayin eden mîmarî doku oluşturmaktadır. Siluet, peyzaj, sivil mîmarî ve abidevi eserler bu bölümde ele alınmış ve şehrin parçalarının yer ile uyumu tartışılmıştır. Osmanlı medeniyetini temsil eden ve şahsiyetini yansıtan eser olarak Süleymaniye üzerinde durulmuştur. Bu yapının öncelikle tasarım düşüncesi dikkate alınmış ve mekân çözümlemelerinin insanda meydana getirdiği tesirler değerlendirilmiştir. İkinci katmanda ise Osmanlı insanının şehrin mekanlarında geçirmiş olduğu gündelik hayat ve İstanbul'un tarihi ve kültürel değerleri ele alınmıştır. Mîmârînin içinde barındırmış olduğu hayatla beraber ele alınması gerekmektedir. Eski İstanbul'da yaşamış insanlar inanç sistemi üzerine kurulmuş kültür ve değer yargılarıyla şehri biçimlendirmiş ve yaşam tarzlarını mîmârîye yansıtmıştır. Şehrin mekanları yaşayan, dokunulan ve hissedilen duyusal niteliklerle doludur. İstanbul'un tarihi mirası ise Osmanlı ile korunmuş ve bu birikim bir potada eritilerek şehrin yeni sahiplerinin inanç ve değer sistemine göre yeni bir sentezle şekillenmiştir. Son katmanda ise şehir, yerin ruhu kapsamında ele alınmış ve İstanbul'da bu anlayışın tevhid inancı çerçevesinde tezahür ettiği sonucuna varılmıştır. Sâmiha Ayverdi'nin eserleri şehri tevhid ve vahdet kavramı üzerinden açan değerlendirmelere sahiptir. Çalışmanın tüm aşamalarında Osmanlı medeniyetinin yerleşim prensibinin ve mimari detaylarının tevhid inancına göre şekillendiği görülmüştür. Tezin konu başlıklarında en dikkat çeken unsur tabiata göre planlanan mîmârî dokudur. Yerin ruhu kavramını açığa çıkaran en önemli özelliklerden bir olan bu unsur Osmanlı'da ilâhî düzene karşı sergilenen bir tutum olarak değerlendirilmiştir. İnsanlar mesken tutarken ya da sanatkâr yapısını tasarlarken çevresine sadece madde boyutu üzerinden değil mana boyutu üzerinden de yaklaşmıştır. Bu tutum sonucunda ise yerin yapısı ve mimarlık arasında denge ve uyum meydana gelmiştir. Ayrıca semtlerin çeşitliliği ve barındırdığı nitelikler, mahallelerin camiyi ya da mescidi merkez alarak yerleşimi, gündelik hayat içerisindeki detaylar, tarihi ve kültürel mirasın bir potada eritilmesi, Süleymaniye'nin tek inançta birleşme fikrini destekleyen mimari elemanları ve daha niceleri hep bu inancın tezahürü olmuştur. Varılan sonuçlara göre bu çalışma Sâmiha Ayverdi'nin betimlemelerini tevhid anlayışı üzerinden açan bir yorumlama denemesidir. Şehrin gelmiş olduğu son durum itibariyle mevcut literatürdeki İstanbul ile ilgili çalışmalara yeni ve derin bir bakış açısı sunulmaya çalışılmıştır. Günümüzde kaybolmaya yüz tutmuş fakat edebi eserlerde yaşayan İstanbul'a hayat veren nitelikleri, betimlemelerle yeniden anlama, değerlendirme ve deneyimleme fırsatı doğmuştur. Eski İstanbul'a dair anlamını yitirmiş değer yargılarını ve bilgileri daha fazla kişiye ulaştırmak, şehre ve şehri meydana getiren mekanlara tarih bilinci ve duyarlılığı üzerinden yaklaşarak hassasiyeti arttırmak ve toplumsal belleğin tazelenmesi amaçlanmıştır.