İzmir'de çalışan işyeri hekimlerinin iş doyumları ve ilişkili faktörler

Giriş ve Amaç: İş sağlığı hizmetleri; işin, işçilerin fiziksel ve zihinsel sağlık durumlarını dikkate alacak şekilde, onların sağlıklarına uygun biçimde uyarlanması konularında tavsiyede bulunma sorumluluğu olan hizmetlerdir. İş doyumu; işçinin işine duygusal yanıtı olarak tanımlanmıştır. Bu yanıtın işçinin deneyimlerine ve kişisel değerleri ile şekillenen beklentilerine bağlı oluştuğu belirtilmektedir. İş sağlığı hizmetlerinin ana yönetici ve yürütücüsü pozisyonunda bulunan işyeri hekimlerinin iş doyumlarını etkileyen faktörlerin belirlenmesi ve sonrasında iş doyumlarını arttıracak müdahalelerde bulunulması ile işyeri hekimlerinin çalışma hayatında iyileşme ve dolaylı olarak iş yerlerindeki sağlık hizmetinin kalitesinde artış sağlanması beklenebilir. Bu çalışmanın amacı; İzmir'de çalışan iş yeri hekimlerinin iş doyumu düzeylerini ve ilişkili faktörleri belirlemektir. 2009 yılında güncellenen İş Betimlemesi Ölçeği'nin beş boyutunun Türkçeye uyarlamasının yapılması ikincil olarak amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Çalışmada 2009 yılında revize edilen "İş Betimlemesi Ölçeği"nin beş boyutu (şimdiki iş, ücret, denetim, şu anki işteki insanlar, genel olarak iş) kullanılmıştır. Ayrıca bu çalışmada ölçeğin 1989 versiyonuna göre değişen bölümlerin Türkçeye uyarlaması yapılmıştır. Türkçeye uyarlamanın yapıldığı kısım metodolojik; işyeri hekimlerinin iş doyumlarını ve ilişkili faktörleri belirlemeye yönelik kısım kesitseldir. Etik kurul onayı ve çalışmadaki ölçeklerin kullanımı için gerekli izinler alınmıştır. Çalışmanın yapıldığı tarihte Ege Bölgesi Sanayi Odası'nda kaydı bulunan ve Ege Bölgesi Sanayi Odası'nın web adresinden ulaşılabilen, İzmir'de 50 ve üzerinde işçi çalıştıran iş yerleri çalışmanın evrenini oluşturmaktadır. Bu iş yerlerinden seçilen örneklemdeki iş yerleri ile görüşülerek işyeri hekimlerine ulaşılmıştır. Evren 885, prevalans %50, hata payı %5, güven aralığı %95 ve cevaplanmama oranı %10 alındığında örneklem büyüklüğü 303 olarak hesaplanmıştır. Bazı işyeri hekimlerinin hizmet verdiği iş yerleri birden fazla olacak şekilde örnekleme seçilmiştir. Bu nedenle seçilen iş yerlerinde çalıştığı belirlenen toplam 206 işyeri hekimine ulaşılması planlanmıştır. İş yerleri ve işyeri hekimleri için dahil olma ve çıkarılma kriterlerine göre değerlendirmeden sonra 276 (%91,1) iş yeri ile görüşülmüş, iş yerlerinde çalışan 187 (%90,8) işyeri hekimi çalışma grubunu oluşturmuştur. Çalışmanın bağımlı değişkeni, işyeri hekimlerinin iş doyumu puanlarıdır. Bağımsız değişkenler ise; bireysel faktörler ile çevresel ve örgütsel faktörler olmak üzere iki başlık altında gruplandırılmıştır. Anket formundaki sorular; işyeri hekimlerine, 22.05.2017–06.10.2017 tarihleri arasında araştırıcı tarafından yüz-yüze görüşülerek sorulmuştur. İş doyumu puanı ile ilişkili faktörlerin saptanmasında; Student t, Mann-Whitney U, varyans analizi, Kruskal Wallis, bağımlı gruplarda t testi ve Spearman korelasyon analizi kullanılmıştır. Türkçeye uyarlaması yapılan ölçeğin güvenilirliğinin belirlenmesinde Cronbach alfa katsayısı hesaplanmış, yarıya bölme ve test-tekrar test yöntemi kullanılmıştır. Geçerliliğinin belirlenmesinde, eş zamanlı geçerlilik için "İşten Ayrılma Niyeti Ölçeği" ve "tek maddelik genel iş doyumu sorusu", yapı geçerliliği için açıklayıcı faktör analizi (AFA) ve doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılmıştır. Bulgular: İşyeri hekimlerinin İBÖ boyutlarına ait puan ortalamaları; şimdiki iş için 32,31±12,57, ücret için 30,55±16,63, denetim için 39,86±11,19, işteki insanlar için 36,08±13,54 genel olarak iş için 41,81±9,18 bulundu. Çalışmadaki işyeri hekimlerinin %23,0'ı kadın, %84,0'ı evli, %21,9'u uzman doktor, %11,2'si Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB) sahibi ya da ortağıdır. İşyeri hekimlerinin %7,0'ı tam zamanlı, %74,9'u sadece İzmir'de ve %72,2'si tek iş olarak işyeri hekimliği yapmaktadır. Hekim olarak ortalama çalışma süreleri 27,95±9,14, işyeri hekimi olarak ortalama çalışma süreleri 12,78±9,63'dür. İşyeri hekimliğini tek iş olarak yapan, sadece İzmir'de çalışan, iş yerinde tam zamanlı çalışan, ücreti resmi işlemlerde tam gösterilen işyeri hekimlerinin genel olarak iş boyutu puanı ortalamaları yüksek bulunmuştur. İşyeri hekimi olarak çalışma süresi ve işyeri hekiminin bireysel çalıştığı aylık saat, İş Betimlemesi Ölçeği'nin beş boyutu ile anlamlı pozitif korelasyon göstermiştir. İşyeri hekimlerinin OSGB'ler sonrası dönem için tek maddelik iş doyumunu değerlendirme sorusu puanı ortalamaları öncesi döneme göre anlamlı derece düşük bulunmuştur (p<0,001). İBÖ boyutlarında taban ve tavan etkisi saptanmamıştır. İş Betimlemesi Ölçeği'nin güvenilirlik çalışmalarında test-tekrar testte ölçeğin boyutları güçlü korelasyon göstermiş, yarıya bölme yönteminde iç tutarlığı yüksek, Cronbach alfa değerleri iyi ve mükemmel bulunmuştur. Eş zamanlı geçerlilik analizi sonuçları İBÖ'nün Türkçe uyarlamasının geçerliliği için yeterli bulunmuştur. CFA ve DFA sonucuna göre Türkçeye uyarlaması yapılan İBÖ orijinal düzenlemesine göre daha fazla boyuttan oluşmaktadır. Sonuç: İzmir'de çalışan işyeri hekimlerinin genel olarak iş doyumu yüksekliği; alınan işyeri hekimliği eğitimini yeterli bulma, tam zamanlı çalışma, işyeri hekimliğini tek iş olarak yapma, işyeri hekimi olarak çalışma süresinde artma, bireysel çalışma süresinde artma, OSGB'ye bağlı çalışma süresinde azalma, çalışılan iş yeri sayısında azalma, sadece İzmir'de çalışma, işyeri hekimliği işlerinden ortam denetimine daha fazla zaman ayırma, yasal sürelerden eksik işyeri hekimliği hizmeti veya İSG eğitimi vermeme ile ilişkili bulunmuştur. Bireysel çalışma süresinde artma ve yasal düzenlemelerde belirtilenden eksik süre hizmet vermeme, İBÖ'de boyutların tamamında iş doyumu artışı ile anlamlı derece ilişkili bulunan faktörler olmuştur. İBÖ'nün beş boyutunun Türkçe versiyonu işyeri hekimlerinde güvenilir, eş zamanlı geçerliliği yeterli, yapısal geçerliliği yetersiz bulundu. Anahtar Kelimeler: iş sağlığı ve güvenliği; işyeri hekimi; iş doyumu; iş betimlemesi ölçeği; Türkçeye uyarlama