Kahramanmaraş'taki gökkuşağı alabalığı (Oncorhynchus mykiss) kuluçkahanelerinin biyolojik, teknik ve ekonomik yönden araştırılması

Bu çalışmada "Kahramanmaraş'taki gökkuşağı alabalığı (Oncorhynchus mykiss) kuluçkahanelerinin biyolojik, teknik ve ekonomik yönden araştırılması" amaçlanmıştır. Balık kuluçkahanelerin en önemli amacı, anaç balıklardan en yüksek oranda ve kalitede yumurta ve yavru balığı en düşük maliyetle üretmektir. Bu durum ise balık kuluçkahanelerinin yapısal sorunlarının belirlenmesi ve çözümlenmesi, anaç stok yönetimi, kuluçkahane ve yavru yönetimi gibi temel üretim ve yetiştiricilik konularına hakim olunması ve teknolojik ve bilimsel uygulamalarla sağlanabilir. Balık üreticileriyle yapılan görüşmeler, sahadaki gözlemler ve yapılan literatür taraması sonuçları; Kahramanmaraş'taki gökkuşağı alabalığı kuluçkahanelerinin biyolojik, teknik ve ekonomik yönüyle ayrıntılı bir şekilde araştırılmasının gerekliliğini ortaya koymuştur. Çalışma bu yönü ile bir ilk olma özelliği taşımaktadır. Gökkuşağı alabalığı yetiştiriciliğinde önemli bir yere ve potansiyele sahip olan Kahramanmaraş'taki mevcut kuluçkahanelerin (10 adet) tamamına araştırma takviminde belirtilen sürede ve aylık periyotlarda gidilmiştir. Gerçek zamanlı olarak işletmelerdeki yetkili kişi ve çalışanlarla yüz yüze yapılan anket çalışmalarıyla ham veriler elde edilmiştir. Sonuçlara göre; Kahramanmaraş'ta aktif olarak çalışan gökkuşağı alabalığı kuluçkahanelerinin 4 adetinin küçük (˂2 milyon adet yavru/yıl), 5 adetinin orta (2-10 milyon adet yavru/yıl) ve 1 adetinin ise büyük (>10 milyon adet yavru/yıl) kapasiteli olduğu görülmüştür. Bu işletmelerin yönetim yapısı %60 şahıs–aile şirketi ve %40 şirket-ortaklık şeklindedir. Şahıs–aile işletmelerinin toplam kapasite içindeki ortalama payları %22,21 (2.475.000 adet yavru/yıl)'dir. İşletme yapısı şirket–ortaklık olan işletmelerin toplam kapasite içindeki ortalama payları ise %77,79 (13.000.000 adet yavru/yıl) olarak tespit edilmiştir. Kahramanmaraş genelinde 2014 yılı için ortalama proje kapasitesi 5.849.000 adet yavru/yıl ve ortalama üretim kapasitesi 3.766.000 adet yavru/yıldır. İşletmeler kapasite kullanım oranlarına göre incelendiğinde, en düşük kullanım oranının büyük ölçekli işletmelerde (%60) olduğu, en yüksek oranın ise orta ölçekli işletmelerde (%96,88) bulunduğu görülmüştür (p<0,05). Kahramanmaraş genelinde ise ortalama kapasite kullanım oranının %73,98 olduğu tespit edilmiştir. İstatistiksel olarak ise, küçük (%64,50) ve orta kapasiteli (%63,99) işletmeler, büyük kapasiteli işletmelere (%55,65) göre daha yüksek verimliliğe sahiptir (p˂0,05). Bu işletmelerde toplam olarak 89 kişi çalışmaktadır. Mevcut personelin büyük çoğunluğunu (%94,38) erkekler oluştururken, kadınların oranı sadece %5,62'dir. Bu personelin mesleki niteliği incelendiğinde; %6,74'ü mühendis, %76,40'ı işçi ve %16,86'sı ise aile bireylerinden oluşmaktadır. Personelin yaş grupları 17-75 yaş arasında değişmektedir. İşletmelerde çalışan personelin en yüksek oranını %44,94 ile 20-29 yaş arasında olanlar oluşturmaktadır. En düşük yaş oranı ise %10,11 ile 19 yaşında veya daha küçük yaşta olan personelden oluşmaktadır. Yaşı 50 ve üzerinde olanların oranı %12,36 olup, bu yaş grubundakilerin genellikle işletmenin sahibi ve aile bireyi olduğu görülmüştür. Kapasitelerine göre küçük, orta ve büyük ölçekli işletmelerde ortalama işgücü sırasıyla; 3,31, 5,90 ve 21,75 adam-yıl olarak hesaplanmıştır. İl genelinde ise işletme başına düşen ortalama işgücü 6,45 adam-yıldır. Küçük ölçekli işletmelerin %25'i mevsim dışı yumurta üretimi yapmaktadır. Orta ölçekli işletmelerde bu oran %80 ve büyük ölçekli işletmelerde %100'dür. İl genelinde ise bu oran ortalama %60'tır. Bu kuluçkahanelerin %30'unda üretilen yavru balıklarda herhangi bir hastalığa rastlanılmadığı ve bunları önleyici herhangi bir kimyasal madde kullanılmadığı belirlenmiştir. Mevcut şirketler tarafından üretilen yumurta ve yavru balıkların %50'si toptan veya perakende olarak satılmakta, %30'luk bir kısmı büyütülüp kendi restoranlarında tüketilmekte ve %20'si ise mevcut kuluçkahanelerde anaç olarak kullanılmaktadır. Pazarlamada, işletmelerin tamamı fiyatın yeterli olmadığını, pazarlamayı etkileyen faktörler içerisinde yine en büyük payın fiyat ve uzaklık olduğunu, taşıma standartlarının da pazarlamayı etkilediğini belirtmişlerdir. İşletme başına düşen toplam aktif sermaye değeri 1.607.520.00 ₺/işletme olarak hesaplanmıştır. Aktif sermaye içerisinde en önemli payı balık sermayesi (%47,82) almaktadır. Bunu sırayla bina-havuz sermayesi (%23,21), alet-makine sermayesi (%10,36), arazi sermayesi (%6,47), para sermayesi (%4,42), damızlık balık sermayesi (%4,06), arazi ıslah sermayesi (%2,55) ve malzeme gider sermayesi (%0,49) izlemektedir. Pasif sermayenin %97,26'sını öz sermaye oluştururken, borçların oranı %2,74 gibi düşük bir düzeyde kalmıştır. Ortalama aktif sermaye küçük ölçekli işletmelerde 692.825.00 ₺, orta ölçekli işletmelerde 1.115.720.00 ₺ ve büyük ölçekli işletmelerde ise 4.864.000.00 ₺'dir. Gayri safi hâsıla değeri; küçük işletmelerde 153.813.00 ₺, orta ölçekli işletmelerde 724.500.00 ₺ ve büyük işletmelerde ise 3.450.000.00 ₺'dir. Gayri safi hâsıla değerinin aktif sermayeye oranı küçük, orta ve büyük işletmelerde sırasıyla; 0,22, 0,63 ve 0,71 olarak hesaplanmıştır. Kahramanmaraş genelinde ise bu oran ortalama 0,48 olarak belirlenmiştir. İşletme gruplarında, 100.00 ₺'lik aktif sermayeye karşılık sağlanan gayri safi hâsıla değeri minimum 22.00 ₺ ve maksimum 71.00 ₺ arasında değişmektedir. Saf hâsıla değeri küçük, orta ve büyük işletmelerde sırasıyla; 16.126.00 ₺, 284.176.00 ₺ ve 264.205.00 ₺ olarak bulunmuştur. İşletmelerin genel ortalaması ise 679.015.00 ₺ olarak hesaplanmıştır. Gayri safi hâsıla değerinin işletme masraflarından büyük olması saf hâsılanın pozitif olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, orta ölçekli işletmeler en yüksek rantabilite oranına (%24,58) sahip olup, bunu sırasıyla büyük (%5,43) ve küçük (%2,33) ölçekli işletmeler takip etmektedir (p<0,05). Kahramanmaraş ilindeki ortalama rantabilite oranı ise %10,88 olarak hesaplanmıştır. Bu sonuçlara göre, Kahramanmaraş ilindeki yavru gökkuşağı alabalığı üretimi yapan en kȃrlı işletmenin orta ölçekli işletmeler olduğu söylenebilir. Mevcut işletmelerin yapısal, biyolojik ve teknik özelliklerindeki farklılıklar, bunların kapasite kullanım oranını ve üretim verimliliğini doğrudan etkilemektedir. Anahtar Kelimeler: Kahramanmaraş, Gökkuşağı Alabalığı, Kuluçkahane, Biyolojik, Teknik, Ekonomik, Analiz