Kamulaştırmanın mülkiyet hakkına etkisi

Mülkiyet hakkı, ortaya çıktığı ilk zamanlardan itibaren toplumlarda hayat hakkı kadar önem arz etmiş olup; söz konusu hakkın korunması amacıyla da ilgili toplumlarca çeşitli kurallar oluşturulmuştur. Bu kurallar, çağın koşullarına ve çıktıkları toplumlara göre şekillenmeye devam etmiştir. Ancak toplumdaki ihtiyaçların devlet ya da gücü elinde bulunduran erk tarafından karşılanamaması özel mülkiyette bulunan taşınmaz mallara el konulması ya da bu malların sınırlandırılmasına yol açmıştır. İşte kamulaştırmanın devletlerde ortaya çıkma süreci aslında toplumsal ihtiyaçlara devletin cevap verememesinin bir sonucudur. Devletleşme sürecinde yasalar ile bireye tanınan haklar, yine başka yasalar ile sınırlandırılarak toplumsallığa giden süreç oluşturulmuştur. Devlet, kendi yasaları ile bireye tanıdığı mülkiyet hakkını yine toplumun faydasına yönelik olarak ortadan kaldırmış, bireyin faydası ile toplumun faydası arasında bir menfaat dengesi kurmaya çalışmıştır. Kamulaştırma ise, devletlerde sosyal devlet anlayışının ortaya çıkması ile ivme kazanmıştır. Devletler gelişen toplumların ihtiyaçlarına yetersiz kaynaklar ile cevap veremediğinden, kaynaklarına ilişkin yeni yorumlamalar yapmaya başlamış ve bu süreçte bireyin özel mülkiyet hakkının kısıtlanması ile kamulaştırma işlemlerine başlanmıştır. Ulusal ve evrensel metinlerde mülkiyet hakkı kavramına özellikle yer verilmiş bu kavram İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi Ek 1. Protokol ile de düzenlenmiştir. Yine Sözleşmeyi uygulayan devletlerin yüksek mahkeme olarak benimsediği İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi tarafından ise konuya ilişkin çeşitli kararlar verilmiştir. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi'nin mülkiyet hakkının kısıtlanmasına ilişkin benimsediği yöntem öncelikle sözleşmeyi uygulayan devletlerinin iç hukuk kurallarının uygulanması akabinde ise iç hukukta düzenlenmeyen durumlara ilişkin olarak evrensel kuralların benimsenmesi olmuştur. Bu çalışmada, ulusal ve evrensel olarak mülkiyet hakkına ilişkin en temel kısıtlama sebebi olarak görülen kamulaştırmanın yine mülkiyet hakkının özünü ortadan kaldırıp kaldırmadığı, devletlerin kamulaştırma yaparken mülkiyet hakkına ilişkin değerlendirmeyi nasıl yaptıkları incelenmiş aynı zamanda mülkiyet hakkına ilişkin olarak ulusal ve uluslararası olarak yapılan bedel belirlemesinde hangi kriterlere dikkat edildiği açıklanmıştır. Kamulaştırma bedelinin belirlenmesi sırasında bilirkişiler tarafından bedel belirlemesinde objektif kriterlerden yararlanılmadığı üzerinde durularak neredeyse aynı özelliklerdeki iki taşınmaz arasındaki kamulaştırma bedellerinin bu sebeple farklı olduğundan bahsedilmiştir. Bedel belirlemesi yapılırken öngörülen kriterlerin nasıl ortaya konulduğu ifade edilerek, söz konusu kriterlerin mülkiyet hakkına ilişkin manevi olarak hissettiği kaybı karşılayıp karşılamadığı meselesi üzerinde durulmuştur. Anahtar Kelimeler: Mülkiyet, Kamulaştırma, Kamulaştırmasız El Atma, Temel Hak ve Özgürlükler, Kamu Yararı, Bedel Tespiti.