Karaciğer sirozu olan hastalarda beslenme eğitiminin yaşam kalitesi ve beslenme durumları üzerine etkisinin incelenmesi

Karaciğer sirozu olan bireyler, yetersiz beslenme gibi çeşitli komplikasyonlarla sıklıkla karşılaşmaktadırlar. Hastalara tıbbi durumları, yetersiz beslenme riski ve sirozun diğer komplikasyonları hakkında bilgi vermek, beslenme durumlarını iyileştirmeye, yaşam kalitelerini artırmaya ve genel sağlıklarına olumlu katkı sağlamaya yardımcı olabilmektedir. Bu çalışma karaciğer sirozlu bireylerde beslenme eğitiminin yaşam kalitesi, beslenme bilgi düzeyi ve beslenme durumları üzerine etkisini değerlendirmek amacıyla yapılmıştır. Çalışma, Ankara Bilkent Şehir Hastanesinde Aralık 2021- Haziran 2024 tarihleri arasında gastroenteroloji uzmanı tarafından karaciğer sirozu tanısı almış, yaşları 18-59 yıl arasında, gönüllü olan 21 erkek, 9 kadın olmak toplam 30 birey üzerinde yürütülmüştür. Çalışmaya katılan bireylere ilk görüşmede anket formu [genel tanımlayıcı bilgiler, beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite durumu, antropometrik ölçümler (vücut ağırlığı, boy uzunluğu, üst orta kol çevresi, triseps deri kıvrım kalınlığı), bazı biyokimyasal bulgular, 24 saatlik besin tüketim kaydı, Subjektif Global Değerlendirme (SGD) formu, kısa-form-12 (SF-12) yaşam kalitesi ölçeği] ve beslenme bilgi düzeyi (BBD) formu araştırmacı tarafından yüz-yüze görüşme yöntemiyle uygulanmış, ardından power point sunum desteğiyle ortalama 30 dakika süren bir beslenme eğitimi (sağlıklı beslenme ve besin gruplarının tanımlanması, tuz ve su tüketimiyle ilgili öneriler, karaciğer sirozunda diyet tedavisinin önemli basamakları, besim ilaç etkileşimi, besin güvenliği, etiket okuma) verilmiştir. Bir ay sonraki ikinci görüşmede aynı beslenme eğitimi tekrarlanmış ve kitapçık haline getirilmiş eğitim sunumu verilmiştir. İkinci eğitimden bir ay sonra ise bireyler telefonla aranmış, eğitim kitapçığını okumaları hatırlatılmış ve beslenmeyle ilgili soruları cevaplanmıştır. Telefon görüşmesinden bir ay sonra olan son görüşmede ise başlangıçta uygulanan anket ve BBD formu tekrarlanıp, eğitim tamamlanmıştır. Toplam 3 ay süren beslenme eğitiminin sonunda tüm bireylerdeki BBD puanının 7.4±2.76'den 9.2±3.45'ye yükseldiği görülmüştür. BBD ile eğitim öncesi bireylerin diyetle alınan niasin, potasyum, fosfor miktarları arasında orta düzeyde pozitif yönlü bir ilişki görülmüştür. SF-12 yaşam kalitesi ölçeği sonuçların incelendiğinde tüm bireylerin fiziksel bileşen özet-12 (FBÖ-12) puanı artarken, mental bileşen özet-12 (MBÖ-12) puanı azalmıştır ancak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Tüm bireyler de SGD A puanı alanların sayısı 11 kişiden 18 kişiye yükselirken; SGD B puanı alanların sayısı 16 kişiden 11 kişiye, SGD C puan alanların sayısı ise 3 kişiden 1 kişiye düşmüştür. Beslenme eğitimi sonrasında kadınlardaki vücut ağırlığı başına düşen günlük enerji ile protein alım miktarı azalırken, erkeklerde ise vücut ağırlığı başına düşen günlük protein alım miktarı 0.7±0.56 g/kg'dan 0.8±0.40 g/kg'a çıkmıştır. Enerjinin yağdan gelen yüzdesi her iki cinsiyette de artarken, diyetle alınan günlük karbonhidrat miktarı her iki cinsiyette de azalmıştır. Diyete alınan mikro besin ögeleri miktarında anlamlı bir değişiklik görülmemiştir. Beslenme eğitimi sonrasında kadınlarda A vitamini, riboflavin, folat, B6 vitamini, B12 vitamini, potasyum, kalsiyum alım miktarlarının; erkeklerde ise tiamin, riboflavin, folat, B6 vitamini, B12 vitamini, C vitamini, potasyum, kalsiyum, fosfor, çinko, magnezyum alım miktarlarının diyet referans alım (DRI) önerilerini karşılama yüzdelerinin arttığı görülmüştür. Bireylerin tuz tüketim durumları değerlendirildiğinde; tüm bireyler arasında yemeklerini az tuzlu tercih eden birey sayısı 16 kişiden 20 kişiye çıkmış, normal tuzlu tercih eden birey sayısı 8 kişiden 5 kişiye inmiş, çok tuzlu tercih eden 1 kişi ise eğitim sonunda tuz tüketim durumunu değiştirmiştir. Bireylerin günlük tüketilen ana öğün sayılarının dağılımına bakıldığında üç ana öğün yapan birey sayısı 18 kişiden 20 kişiye çıkmış; ara öğün dağılımında ara öğün yapmayan birey sayısı 11 kişiden 6 kişiye düşerken, üç ara öğün yapan birey sayısı 2 kişiden 8 kişiye çıktığı saptanmıştır. Pişirme yöntemlerinde ise kavurma yönteminin tercih eden birey sayısının 16 kişiden 10 kişiye, kızartma yöntemini tercih eden bireylerin sayısının ise 7 kişiden 3 kişiye düştüğü görülmüştür. Bireylerin antropometrik ölçümlerinde eğitimin başında ve sonunda anlamlı bir değişiklik görülmezken; tüm bireylerin %60.0'ının düzenli fiziksel aktivite yaptığı görülmüş ve en çok tercih edilen aktivite yürüyüş olduğu bulunmuştur. Biyokimyasal bulgular incelendiğinde; kadınların serum aspartat aminotransferaz (AST) düzeylerinin ortalaması eğitim öncesi 93.7±129.93 U/L'den eğitim sonrası 59.0±55.51 U/L'ye, erkeklerin eğitim öncesi 65.8±55.32 U/L'den eğitim sonrası 54.9±27.59; kadınların serum alanin aminotransferaz (ALT) düzeylerinin ortalaması eğitim öncesi 69.4±80.55 U/L'den eğitim sonrası 49.3±35.79 U/L'ye, erkeklerin ise eğitim öncesi 61.1±87.91'den eğitim sonrası 42.6±19.23 U/L'ye düşmüştür. Kadınların eğitim öncesi gama glutamil transferaz (GGT) düzeylerinin ortalaması 126.0±211.23 U/L, eğitim sonrası 106.8±157,82 U/L; erkeklerin eğitim öncesi GGT düzeylerinin ortalaması 76.0±78.88 U/L, eğitim sonrası 55.2±37.67 U/L olduğu saptanmıştır. Erkeklerin serum düşük yoğunluklu lipoprotein kolesterol (LDL-K) seviyelerinin ortalaması eğitim öncesi 81.0±38.21 mg/dl, eğitim sonrası 76.0±35.24 mg/dl'ye düşerken; yüksek yoğunluklu lipoprotein kolesterol (HDL-K) düzeylerinin ortalaması 37.2±24.76 mg/dl'den, 47.2±26.65 mg/dl'ye yükseldiği belirlenmiştir. Sonuç olarak, karaciğer sirozlu bireylere verilen beslenme eğitiminin bireylerin beslenme alışkanlıkları ve BBD puanlarını olumlu yönde etkilediği görülmüştür. Eğitimlerin ve takip sürelerinin daha uzun olmasının bu etkilerin daha da artmasına destek sağlayacağı düşünülmektedir.