Kaşgarlı şair Garîbî'nin Kitâb-ı Garîb'i (metin-inceleme-dizinler)

Sözlü kültürümüzün ürünlerinden olan atışma, çok önemli bir dil ve kültür taşıyıcısıdır. Atışma geleneği ile dil, çeşitli benzetmeler, mecazlar ve söz sanatlarıyla gelişme ve zenginleşme imkânı bulmuştur. Atışmalar halkın sözlü kültür geleneğinde sıklıkla yer almış, zaman zaman yazılı edebiyatın içinde kendine yer bulmuş ve böylece sahip olduğu zengin dil varlığı, kalıcı olarak kaydedilmiştir. Bu çalışmada incelediğimiz Kitâb-ı Garîb de sözlü edebiyat ürünü olan atışma geleneğini yazılı edebiyata yansıtan bir eserdir. Eserde esnafların atışmasına yer verilirken bir yandan da meslek erbaplarının taşıması gereken ahlaki özelliklere değinilmiştir. Bu çalışmada, kaynaklarda adı Turdî Nâzım ve Turduş Ahun olarak da geçen Kaşgarlı Şair Garîbî'nin "Ottuz Ėkki Eŝnāfnıŋ Birbiri ile Gep Talaşḳanı" başlıklı eseri konu edilmiştir. Aynı eser şairin adlandırmasıyla "Kitâb-ı Garîb" olarak da bilinir. Kaşgarlı Şair Garîbî'nin döneminin fütüvvetname ve risale yazma geleneğiyle kaleme aldığı bu eseri, otuz iki meslek erbabının atışmalarını konu alan manzum/mensur karışık bir eserdir. Matbu olarak basılmış eser, Arap harfli ve harekesizdir. Eser H. 1257 (M. 1841-1842) yılında Bulgaristan'ın Şumnu şehrinde basılmıştır. Çalışmamız, eserin Latin alfabesine aktarılmış metni, inceleme ve dizinler bölümlerinden oluşmaktadır. Çalışmamızın giriş bölümünde Kaşgarlı Şair Garîbî ve eserleri hakkında kısaca bilgi verilerek şairin çalışmamıza konu olan "Ottuz Ėkki Eŝnāfnıŋ Birbiri ile Gep Talaşḳanı" başlıklı eseri tanıtılmıştır. Eser Latin alfabesine aktarılmıştır. Tezimizin metin bölümünde eserin Latin harfli şekli bulunmaktadır. Tezimizin inceleme bölümünde eserin ses ve şekil özellikleri, Çağatay, Yeni Uygur ve Özbek Türkçelerinin ses ve şekil özellikleri göz önünde bulundurularak incelenmiştir. Çalışmamızın dizin bölümünde metinde geçen yerli ve yabancı sözcüklerin anlamları, yabancı sözcüklerin ait oldukları dil, sözcüklerin metinde geçme sıklıkları ve aldıkları ekler hakkında bilgiler verilmiştir. Son bölümde ise Türkçe sözcüklere getirilen ekleri ve kullanım sıklıklarını gösteren ek dizin bulunmaktadır. Bu çalışma ile hem Doğu Türkçesi sahasında eser vermiş Kaşgarlı Şair Garîbî'nin, Kitâb-ı Garîb adlı eserinin gün yüzüne çıkartılması hem de eserin dil özelliklerinin incelenerek alana katkı sunması amaçlanmıştır.