Language features
251 theses under this subject heading
Bir deneme yazarı olarak Mehmet Kaplan ve düşünce dünyası
Edebi tahlil ve tenkitleri ile Türk edebiyatında önemli bir yere sahip olan ve kırk beş yıllık yazı hayatına pek çok eser sığdıran Prof. Dr. Mehmet Kaplan'ın vefatına kadar geçen zaman zarfında süreli yayınlarda çok sayıda deneme yayımlaması, onun denemecilik yönünün ve beslendiği kaynakların üzerinde durmayı gerekli kılmaktadır. Akademisyenliği ve araştırmacılığı yanında üretken bir deneme yazarı olan Mehmet Kaplan, Fuad Köprülü, Ali Nihad Tarlan, Hilmi Ziya Ülken, Suut Kemal Yetkin, Ahmet Hamdi Tanpınar gibi Türk düşünce ve sanat hayatında önemli bir yere sahip isimlerden edindikleri yanında, Alain başta olmak üzere Descartes, Valery, Hegel, Wellek gibi Batılı düşünürlerin tesiri ile de denemeciliğini şekillendirir. Ferdi ve toplumsal meselelerde kaleme alınan bu denemeler okuyucular üzerinde büyük bir tesir meydana getirirken, dil ve üslûp özellikleriyle de ayrıca dikkat çeker. Akademik sahada şimdiye kadar tahlil ve tenkitleri üzerinde durulan Mehmet Kaplan'ın genellikle tematik açıdan incelediği görülmektedir. Bununla birlikte onun denemeleri dönemiyle ilişkilendirilememiş; düşünürün etkilendiği isim ve eserler ışığında, yaşadığı değişim ve kırılmalar eşliğinde incelenmemiş, sanata bakışının bir edebî tür olan deneme ile ilişkisi tespit edilememiştir. Yaptığımız çalışmada Kaplan'ın tenkit ve tahlilleri yerine denemeciliği merkeze alınacak, temaları yanında metodik bir yol takip edilecektir. sonra doldurulacaktır
Doğu Türkçesi ile yazılmış "Mesiḥniŋ Cemāʿati" adlı eserin dil incelemesi
20. yüzyılın başında Doğu Türkistan'ın Kaşgar vilayetinde İsveçli misyonerler tarafından kurulan matbaada Doğu Türkçesiyle yazılmış birçok dinî metin basılmıştır. Bu metinler öğretici olmaları sebebiyle o dönem Doğu Türkistan bölgesinde yaşayan Türk halkının dili üzerine inceleme yapılmasına imkân sağlayacak niteliktedir. Bu çalışmada, Kaşgar'da İsveçli misyonerler tarafından basılan Mesīḥniŋ Cemāʿati (Mesih'in Topluluğu) adlı eser, Yeni Uygur Türkçesi ile karşılaştırılarak dil özellikleri tanıtılmıştır. Mesīḥniŋ Cemāʿati adlı eserde yer alan İncil'in Doğu Türkçesine çevrilen ayetleri özelinde, Latinceden Doğu Türkçesine yapılan çevirinin çeviri özellikleri değerlendirilmiştir. Bu çalışmadaki amacımız Çağatay Türkçesi ile 20. yüzyılın başlarında yazı dili hâline Yeni Uygur Türkçesi arasındaki geçiş dönemindeki özellikleri aydınlığa kavuşturmada ufak bir katkı sağlamaktır. Çalışma sırasında dönemin dil hususiyetleri göz önünde bulundurularak baştan sona transkribe edilmiştir. Transkripsiyondan sonra metin Türkiye Türkçesine aktarılmıştır. Latin harfli metin üzerinde Dizin oluşturulmuştur. İnceleme bölümünde metindeki bütün ses ve şekil bilgisi özellikleri incelenmiştir ve günümüz Uygur Türkçesi ile benzerlik ve farklılıkları ele alınmıştır. Bu farklılıklar değerlendirilerek Mesīḥniŋ Cemāʿati'nin bir geçiş dönemi eseri olduğu sonucuna varılmıştır. Anahtar Kelimeler: Doğu Türkçesi, İncil çevirisi, Kaşgar, Mesīḥniŋ Cemāʿati.
Gunnar Jarring koleksiyonunda bulunan Uygurca Hurliḳa ve Hemrah Destanı (Giriş-metin-inceleme-dizin)
Bu tezin konusunu Jarring Koleksiyonunda yer alan Hurliḳa-Hemrah Destanı oluşturmaktadır. Tez üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında çalışmanın konusu, amacı hakkında genel bilgiler bulunmaktadır. Tezin birinci bölümünde ise Doğu Türkistan tarihi, Çağatayca ve Yeni Uygurca, Hurliḳa-Hemrah destanı ve bunun gibi birçok el yazma eserinin İsveç'e götürülmesine vesile olan İsveçli Misyonerler ve onların Doğu Türkistan'da yürüttüğü faaliyetler, İsveç Lund Üniversitesine bağlı Gunnar Jarring Koleksiyonu, Türkolog Gunnar Jarring üzerinde yapılan araştırmalar yer almıştır. Destan hakkında bilgilerin verildiği ikinci bölümde destanın yazım ve dil özelliği gösterilmiş, destanın ses, biçim özelliği Çağdaş Uygurca ve Ağızları ile karşılaştırılmıştır. Son bölümde metnin standart çeviri yazısı verilmiştir. Metinde yer alan sözcüklerin yalın ve çekimli biçimleri anlamsal özellikleriyle birlikte dizin kısmında gösterilmiştir.
Yūsuf ve Zelīḫā'nın karşılaştırmalı eşdizim incelemesi
Bu tez çalışmasının amacı, Eski Anadolu Türkçesi Dönemi'ne ait Yūsuf ve Zelīḫā adlı eserde geçen eşdizimlilikleri tespit etmektir. Şeyyād Ḥamza tarafından yazılmış olan Yūsuf ve Zelīḫā mesnevisi, Eski Anadolu Türkçesinin karakteristik özelliklerini taşıması bakımından incelemeye değerdir. Bu tez çalışmasının birinci bölümünde, Eski Anadolu Türkçesinin gelişiminden ve bu dönemin eserleri ile yazarlarından bahsedilmiştir. İkinci bölümde, Şeyyād Ḥamza'nın hayatı ve tezimizin örneklemini oluşturan Yūsuf ve Zelīḫā mesnevisi üzerinde durulmuştur. Tez çalışmamızın üçüncü bölümünde, eşdizimlilik konusunda teorik bilgiler verilmiştir. Dördüncü bölümde; ad+ad, ad+eylem, eylem+eylem, sıfat+ad, zarf+eylem, zarf+sıfat kalıplarıyla kurulan eşdizimlilikler, karma yaklaşım doğrultusunda incelenmiştir. Eşdizimliliklerin oluşmasında bazen anlam bazen de sıklık ölçütü belirleyicidir. Bir metindeki tüm eşdizimliliklerin ortaya çıkarılmasının yolu hem anlam hem de sıklık ölçütünü dikkate almaktır. Bu doğrultuda bu iki ölçütü de birlikte dikkate alan karma yaklaşımı kullanmayı daha işlevsel bulduğumuz için bu yaklaşımı tercih ettik. Bu tez çalışmasında incelenen ana eser olan Yūsuf ve Zelīḫā mesnevisinin yanında, döneme ait diğer eserlerden (Dede Korkut ve Süheyl ü Nev-bahār) de yararlanıldığı için ''karşılaştırmalı'' ibaresi başlıkta yer almaktadır. Tez çalışmamızın beşinci bölümünde, Eski Anadolu Türkçesinde geçtiği belirlenen eşdizimliliklerin Türkiye Türkçesindeki karşılıkları, Türkçe Ulusal Derlemi (TUD) üzerinden alınan örneklerle gösterilmiştir. Bu tez çalışması, Batı Türkçesinin eşdizim izleğine Eski Anadolu Türkçesi çerçevesinde katkıda bulunmuştur.
Hamzanâme (27.cilt) (İnceleme-metin-sözlük)
Hamzavî'nin 14. yüzyılda yazıya geçirdiği Hamzanâme, Anadolu sahasında gelişen Türk edebiyatında yer almasıyla birlikte geniş hacme sahip olan bir metindir. Hamzanâme'nin herkes tarafından bilinen 72 cildi mevcuttur. Hamzanâme üzerinde yeteri kadar çalışma olmadığı için bizde bu geniş eserin 27. cildin üzerinde durmaya çalıştık. Bu çalışmamızda ilk olarak metnin dil hususiyetlerinin üzerinde durduk. Ardından da metnin transkripsiyonlu çevirisini yaptık. Son olarak metinde yer alan bütün kelimeleri sözlük çalışmamıza dahil ederek ayrıntılı bir şekilde ele aldık. Anahtar Kelimeler: Hamzanâme, Hz. Hamza, Eski Anadolu Türkçesi,Halk dili, Menkıbe.
Ali Çelebi'nin Şükûfenâme'si (giriş-inceleme-metin-sözlük)
Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışmada, Ali Çelebi'nin Şükūfenāme'sinin Millet Kütüphanesi'ndeki nüsahası ele alındı ve çalışma bu esere bağlı kalınarak gerçekleştirildi. Çalışma; Genel anlamda giriş, inceleme, metin ve sözlük bölümlerinden oluşmaktadır. Bunun yanında eserin cümle tipleri, kelime grupları da ele alındığı gibi dizin çalışması da yapıldı. Giriş kısmında çalışma boyunca yapılanlar, çalışmanın konusu kapsamı amacı ve yöntemi belirtilmiştir. Ardından Ali Çelebi hakkında bilgi verilmiş, şükūfenāme- lerle ilgili bilgiler verilmiş ve bunların akabinde Ali Çelebi'nin Şükūfenāme'si ele alınıp detaylıca incelenmiştir. Birinci bölümde kelime grupları ve cümle yapıları tanımlanarak detaylıca ele alınmıştır. Tanımlar yapıldıktan sonra her başlık kendi unsurları doğrultusunda sınıflandırılmış, alt başlıklar halinde aktarılmıştır. Bu sınıflandırmalar genel anlamda Leyla Karahan, Zeynep Korkmaz, Muharrem Ergin gibi dil bilimcilerimizin görüşleri doğrultusunda gerçekleştirilmiştir. Tamlamalarda, cümlelerde, unvan gruplarında, zarflarda, zamirlerde vb. çalışmamızı çeşitli işaretlerle parantez içerisinde belirttik. Üçüncü bölümde de eserin transkripsiyon harfleri ile çevirisi yapılmış, dizin ve sözlük çalışması ele alınmıştır. Dizin çalışması madde başı özelliği dikkate alınarak gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın sonuç kısmında kelime grupları ve cümle tiplerinin sayısal verileri ve genel anlamda çalışmada elde edilen çıkarımlarla ilgili tespitlere yer verilmiştir. Bunun yanında kaynakça kısmında yararlanılan kaynaklara yer verilip son olarak da öz geçmiş paylaşılmıştır. Anahtar kelimeler: Şükūfenāme, Ali Çelebi, Cümle Çeşitleri, Kelime Grupları, Çiçek
Şehrengiz-i İstanbul ve Vize (Giriş- inceleme- metin- sözlük)
Şehrengizler bir şehrin güzelliklerini ve güzellerini anlatan, genellikle mesnevi tarzında yazılmış eserlerdir. Türk edebiyatında ilk örneklerine XVI. yüzyılda rastlanan şehrengizler, XVIII. yüzyılda son örneklerini vererek görevini tamamlar. Şehrengizler bahsettikleri şehirler hakkında önemli kültürel ve sosyal bilgiler içerir. Yazıldıkları dönemin dil özelliklerini yansıtır. Davud Kâtib' in Şehrengiz- i İstanbul Ve Vize adlı eseri baştan yirmi altı sayfa eksik olmakla birlikte eldeki varak sayısı 27b ile 58a arasındadır ve 683 beyitten oluşmaktadır. Oldukça hacimli olan eser, Arapça ve Farsça kelimelerle dolu olsa da ağır sayılmayacak akıcı ve anlaşılır bir Türkçe ile yazılmıştır. Şair gayet samimi, içten bir dil kullanmış, yaşadıklarını ve hissettiklerini içtenlikle dile getirmiştir. Şehrengiz- i İstanbul Ve Vize adlı eser bu bakımdan sergüzeştnâme özelliği göstermektedir. Şair sevdiği bazı isimleri anmış, onlara övgüler düzmekten de geri kalmamıştır. Davud Kâtib eserinde öncelikle İstanbul ve İstanbul'un güzelliklerinden bahsetmiş, Ayasofya, Yeni Camii, Galata gibi yerlere özellikle yer vermiş, oradan Vize şehrine ve Çorlu' ya geçerek gezip gördüklerini anlatmış, Ergene ırmağı kenarlarını tasvir etmiş tekrar İstanbul' a dönerek İstanbul'un güzellerini ve güzelliklerini anlatmaya devam etmiştir. Eserin dil özellikleri devrini çok iyi yansıtmakta olup kullandığı çoğu deyim ve sözler günümüzde geçerliliğini korumaktadır. Eser hakkında genel bilgi verdikten sonra tezimizin asıl konusu olan metin- inceleme- sözlük bölümüne geçilmiştir. Bu bölüm kelime grupları, sözcük türleri, söz varlığı, asıl metin ve değerlendirme bölümlerinden oluşmaktadır. Anahtar Kelimeler: Davud Kâtib, Şehrengiz, İstanbul, metin, inceleme, sözlük.
İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesi'nde Şevket Rado yazmaları arasında bulunan ŞR_000190 no'lu Nasihatnâme (İnceleme-metin-dizin)
Bu çalışmada müellifi belli olmayan ve 914/1508-09 tarihinde Mehmet Hasan adlı biri tarafından yazıya geçirilen, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesi Şevket Rado Yazmaları arasında ŞR_000190 numaraya kayıtlı olan Nasihatnâme isimli eser incelendi. Yapılan çalışmanın esas gayesi henüz Latin harflerine aktarılmamış olan ve dolayısıyla üzerinde gerek gramer gerekse anlam bakımından inceleme yapılmamış el yazması bir eseri her yönden değerlendirerek bilim dünyasına kazandırmaktır. Çalışma giriş dışında üç ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde; Eski Anadolu Türkçesi devresinden ve bu devredeki karışık dilli eserlerden bahsedilerek Nasihatnâme'nin yazılmış olabileceği düşünülen muhite, eserin yazılma sebeplerine, yazarın durumuna, nasihat ve nasihatnâme kavramlarına değinilerek Türk edebiyatındaki nasihatnâmelere yer verildi. Birinci bölümde; dil incelemesi kapsamında metindeki fonetik ve morfolojik özellikler üzerinde duruldu. İkinci bölümde metin transkripsiyon alfabesi kullanılarak Latin harflerine aktarıldı. Üçüncü bölümde ise metnin dizin ve sözlüğü oluşturuldu. Son olarak ekler kısmında tıpkıbasıma yer verildi. Nasihatnâme Dinî-Tasavvufî Türk Edebiyatının ortaya çıktığı ilk dönemlere ait bir eser olması yönüyle edebiyat tarihi, Eski Anadolu Türkçesi imlâ özeliklerini taşıması ve karışık dilli olması yönüyle Türk dili sahasında önemli bir eserdir. Anahtar Kelimeler: Nasihatnâme, öğüt kitabı, Eski Anadolu Türkçesi, Türk dili, Türk dilleri, Dilbilim
Şükrî divanı (İnceleme-metin)
Şükrî 19. yüzyılda yaşamış, şiirlerinde dini-tasavvufi konuları işleyen tarikat ehli bir şairdir. Şükrî Divanı'nın metni hazırlanırken Ankara Milli Kütüphane yazma eserler bölümünde 06 Mil Yz FB 275 kayıt numaralı, 20 varaktan oluşan ve talik kırması yazı tipiyle yazılan nüshadan yararlanılmıştır. Yapılan araştırmalar sonunda Divan'ın başka bir nüshası tespit edilememiştir. Şükrî, şiirlerinde muhtevayı şeklin önünde tutmuştur. Muhteva olarak şair Allah sevgisi, peygamber sevgisi, vahdet, ayrılık, kavuşma gibi konularını sıklıkla işlemiştir. İçeriği önemseyen şair, dini-tasavvufi konuların dışına çıkmamıştır. Tasavvuf terimlerinden vahdet ve kesret sözcüklerine şiirlerinde fazlaca yer veren Şükrî, sözcük tekrarlarına sıkça başvurmuştur. Şairin şiirlerinde rindane ve şuhane söyleyişler bulunmaz. Şiirleri daha çok hikemi ve sufiyanedir. Şükrî'nin şiirlerinde aruz kusurları oldukça fazladır. Şükrî, 19. yüzyılda Divân edebiyatının ihtişamını yitirdiği bir dönemde şiirlerini kaleme almış ve şiirlerinde şekil kurallarına çok sıkı bağlı kalmamıştır.
Seyahatname'nin 5. cildine göre Evliya Çelebi'nin seyahat güzergâhları ve güzergâhların dil haritası
Kültür tarihimiz için son derece önemli olan gezi notları ve gezi anılarından oluşan seyahatnameler, ilgili zaman ve yerler hakkında bizlere ayrıntılı bilgiler verirler. Evliya Çelebi'nin yazdığı Seyahatname, özellikle 17. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin hâkim olduğu alanların tarihi, kültürü, dili, dini, mimarisi, etnik yapısı ve coğrafyası hakkında bilgiler verir. Tezimizde, 10 cilt halinde yazılan, Yapı Kredi Yayınlarından çıkan, Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin tarafından hazırlanmış olan Evliya Çelebi Seyahatnamesinin Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 307 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu – Dizini ve Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin tarafından hazırlanmış olan Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi adlı eserlerin 5. cildi temel alınmış, o ciltteki güzergâhlar ve güzergâhlarda ismi zikrolunan diller incelenmiştir. Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnamesi'nde gezdiği yerlerin sırasıyla verilmesi ve yine bu sıraya sadık kalınarak bu yerlerde konuşulan diller ve bu dilleri konuşan topluluklar hakkında bilgi vermek Seyahatname'yi daha anlaşılır kılması bağlamında filolojik bir çalışma olacaktır. Seyahatname'deki güzergâh sırasının zaman içinde coğrafyada meydana gelen değişiklikler sebebiyle sapması ve Seyahatname'deki yer adlarından bazılarının günümüzde bulunmaması nedeniyle yaşanan sorunlar en önemli ipuçları olan makro ve mikrotoponimlerle açıklığa kavuşturularak olabildiğince doğru güzergâh ve dil haritası ortaya koymamızı sağlamıştır. Anahtar Kelimeler: Evliya Çelebi, Seyahatname, seyahat güzergâhları, yer adları, diller
Muhammed Rızâ Âgehî'nin Riyâzü'd-Devle'si (1b-61b) (giriş-metin-inceleme-dizin)
Doktora tezi olarak hazırlanan bu çalışma, Muhammed Rızâ Âgehî tarafından yazılan, Çağatay Türkçesinin son dönem eserlerinden Riyâzü'd-Devle adlı tarih kitabının [1b-61b] arasındaki varakları kapsamaktadır. Bu çalışma, beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Çağatay edebiyatı, Riyâzü'd-Devle'nin Hive Hanlığı Tarih Yazıcılığındaki yeri, eserin yazarı ve eser hakkında bilgi verilmektedir. İkinci bölümde Riyâzü'd-Devle'nin transkripsiyonlu metni verilmiştir. Metin kurulurken İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde bulunan T 82/02 numaralı nüsha esas alınmıştır, metne yapılan eklemeler köşeli parantez içinde gösterilmiştir. Üçüncü bölümde eserin yazım ve dil özellikleri incelenmiş, geleneksel metin inceleme yöntemlerine bağlı kalınmıştır. Dördüncü bölümde, metnin sözlük ve gramer dizini verilmiştir. Dizin hazırlanırken Reşit Rahmeti Arat'ın Kutadgu Bilig adlı eserindeki dilbilgisi sıralaması esas alınmıştır. Metinde geçen kişi, yer adları, etnik adlar ayrı bir bölümde verilmiştir. Beşinci bölümde metnin tıpkıbasımından örnekler verilmiş ve ekler bölümüne Hive Hanlığı dönemine ait harita eklenmiştir. Anahtar Sözcükler: Riyâzü'd-Devle, Çağatay Türkçesi, Hive Hanlığı tarihi, Âgehî
Hamza-nâme 71. cilt (Dil incelemesi-metin-gramatikal dizin)
Hamza-nâmeler, XIV. yüzyılda Hamzavî tarafından kaleme alınmış, Anadolu'da varlığını hissettirmeye başlayan Türk nesrinin ilk örneklerinden biridir. Hazret-i Hamza'nın merkez alınarak kendisi ve çevresi etrafında şekillenen olayları anlatan bu eserler, gaza temasından dolayı içeriğinde birçok dinî motife sahiptir. Okuyucu kitlesine yiğitlik, cesaret, güç, adalet duygularını aşılamayı hedefleyen bu yapıt, Türkler arasında oldukça itibar görmüştür. Gerek söz varlığı gerek dil özellikleri açısından Eski Anadolu Türkçesi özellikleri barındıran Hamza-nâmeler, 72 ciltten oluşmaktadır. Eski Anadolu Türkçesi özellikleri göstermesinden dolayı Hamza-nâme'nin 71. cildi tarafımızca çalışma konusu olarak seçilmiştir. Eski Anadolu Türkçesinin şimdiye kadar tespit edilen gramer özellikleri ve söz varlığı dışında bu döneme ait yenilik veya özelliklerin olup olmadığının saptanması, çalışmanın amacı olarak belirlenmiştir. Bu amaç doğrultusunda İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Nadir Eserler Kütüphanesinde 2496 numara ile kayıtlı olan nüsha incelenmiş ve inceleme neticesinde elde edilen veriler bilim dünyasına kazandırılmıştır. Araştırma giriş, kavramsal çerçeve, bulgular-yorumlar ve sonuç bölümleri olmak üzere dört temel bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Hamza-nâmeler ve Hamza-nâme'nin 71. cildinin içeriği hakkında genel bilgiler verilmiştir. Çalışmanın amacı, önemi ve yöntemi açıklanmıştır. İkinci bölümde Hamza-nâmeler, Hamzavî ve Hamza-nâme'nin 71. cildinin örgensel yapısı "biçim" metnin ifade ettiği özellikler "içerik" üzerinde verilmiştir. Üçüncü bölüm çalışmanın inceleme, metin ve dizin kısımlarının ele alındığı bulgular-yorumlar bölümüdür. İnceleme kısmında gramer özellikleri ele alınmış, yazım biçimleri, fonetik ve morfolojik özellikler ile kelime türleri detaylı bir şekilde işlenmiştir. Metin kısmında yazma eser, Eski Anadolu Türkçesi döneminin dil özelliklerine uygun bir şekilde transkripsiyonlu olarak yazıya aktarılmıştır. Dizin bölümünde gramatikal dizin ve özel isimler dizinleri gösterilmiştir. Son bölüm olan sonuç kısmında ise çalışmada dikkat çeken özellikler ile orijinallik taşıyan bilgiler verilmiştir.
Varis Yolçiyev'in Metamorfoz romanının toplumdilbilimsel açıdan incelenmesi
Toplumdilbilim, dil ve toplum arasındaki ilişkiyi, dil kullanımı bağlamında ele alarak dilin toplumsal cinsiyet, eğitim düzeyi, yaş, nezaket stratejileri ve toplumsal sınıf ile ilişkisini ve tüm bu değişkelerin dil kullanımı üzerindeki etkilerini incelemektedir. Dil kullanımı ile birlikte konuşma dili, yazı dili, resmi dil, lehçe, şive, ağız, argo, jargon, kod, kod değiştirme, kod karıştırma, iki dillilik, geçer dil, kırma diller ve karma diller, sosyolekt, idyolekt ve yapay dil gibi dil türlerini, dil ilişkilerini ve bu bağlamda dillerin birbirlerini nasıl etkilediği de toplumdilbilimin araştırma alanlarındandır. Çağdaş Azerbaycan Edebiyatının önemli isimlerinden Varis Yolçiyev, başarısıyla çeşitli yazarlık ödülleri almış olan ve eserleri dünyanın çeşitli üniversitelerinde yer alan önemli bir yazardır. Bu çalışmada, yazarın 2013 yılında kaleme aldığı "Metamorfoz" adlı eseri, toplumdilbilimsel bağlamda roman içerisinde yer alan ve başlangıçta birbirini tanımayan yedi karakterin olay örgüsü boyunca iletişimleri sırasında kullandıkları dil toplumsal cinsiyet, eğitim, nezaket, toplumsal sınıf, coğrafya ve dil ilişkileri bağlamında incelenmiştir. Literatürdeki çalışmalara uygun olarak yazarın kahramanlar vasıtasıyla ortaya koyduğu dilde, değişkenlerin dil kullanımında etkili olduğu görülmüştür.
Haẕa Kitābu İskender-nāme [90r - 135v] (inceleme-metin-dizin)
İslam Edebiyatında yaygın olarak görülen mesnevi konusu olarak İskendernameler Türk Edebiyatında da önemli yer tutar. Elimizde bulunan eser Vatikan Kütüphanesinin Türkçe Yazmalar bölümünde 145 numarada kayıtlı "Haẕa Kitābu İskendernāme" adlı bir İskendernamedir. Söz konusu eserin 90r ile 135v varakları bu tezin çalışma konusunu oluşturmaktadır. Bu çalışma sırasında nazım kısımlarında müellifinin Hamzavî olduğu tespit edilmiştir. Nüshanın yazılış tarihi kesin olmamakla birlikte, müellifi olan Hamzavî, XIV. ile XV yüzyılları arasında yaşamış olup eser XV. yüzyıl dil özellikleri göstermektedir. Bu sebeple eserin XV. yüzyıla ait olduğu düşünülmektedir. Bu çalışma, "Giriş", "Dil İncelemesi: Söz Yapımı", "Transkripsiyonlu Metin" ve "Dizin" bölümlerinden oluşmaktadır. Yazmayı tanıtan 'Giriş' bölümünden sonra İskendernameler ve Hamzavî'nin hayatı ve eserlerinin ele alındığı birinci bölüm yer almaktadır. 'Dil İncelemesi: Söz Yapımı' bölümünde eserden yola çıkılarak Eski Anadolu Türkçesinde söz yapımı incelenmiştir. "Transkripsiyonlu Metin"in yer aldığı üçüncü bölümde Arap harfli metin Türkçe Transkripsiyon Alfabesine aktarılmıştır. Tezin sonunda "Sonuç" ve "Kaynakça" bölümleri verilmiştir. Daha sonra eseri oluşturan kelimeler ve özel adlar analitik dizin olarak sıralanmıştır. Anahtar Kelimeler: İskender-name, Türk Dili, Eski Anadolu Türkçesi, Hamzavî, söz yapımı
Trabzon örneğinde Rumca-Türkçe dil ilişkisi
Hint-Avrupa dil ailesine mensup olan Rumca uzun süredir Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde konuşulmaktadır. Doğu Karadeniz söz konusu bölgelerden biridir. Pontus Rumcası, Romeika veya Trabzon Rumcası olarak adlandırılan varyant bugün Trabzon'un Çaykara, Of, Sürmene ve Tonya ilçelerinde varlığını sürdürmektedir. Bölgede prestij dili olan Türkçe de uzun süredir konuşulmaktadır. Dolayısıyla iki farklı dili yan yana konuşan toplulukların uzun süreli etkileşimi dilsel boyutta da gözlemlenebilir bir hal almıştır. Bu çalışma Trabzon Rumcası ile Trabzon ağızları arasındaki dil ilişkileri seviyesini betimlemeyi amaçlamaktadır. Betimlemeyi yapmak için Lars Johanson'un Kod Kopyalama Modeli kullanılmıştır. Johanson'un Kod Kopyalama Modelini daha iyi anlayabilmek adına çalışmanın ilk bölümünde dil ilişkileri teorilerinin temel kavramları ele alınmış ve daha sonra Johanson'un Kod Kopyalama Modeli ayrıntılı olarak tanıtılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde Trabzon ağızlarını diğer Anadolu ağızlarından ayıran özellikleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölünde ise Trabzon Rumcasının temel özellikleri ve onu diğer Rumca varyantlardan ayıran özellikleri irdelenmiştir. Çalışmada iki dil arasındaki dil ilişkilerini irdeleyebilmek için Trabzon'un Çaykara, Of, Sürmene ve Tonya ilçelerinin çeşitli köylerinde ağız derlemeleri yapılmıştır. Söz konusu derlemelerin transkript edilmiş hali çalışmanın sonunda yer almaktadır. Bunun yanında Brendemoen'un 2002 yılında yayımlanan derlemeleri de dil ilişkileri çerçevesinde irdelenmiştir. Trabzon ağızlarında ses bilgisi, biçimbilgisi, sözdizimi ve söz varlığı düzeylerinde tespite edilen genel ve seçilmiş kopyaların ayrıntılı incelemesi çalışmanın son bölümünü oluşturmaktadır.
Dil ilişkileri bağlamında Halaçça
Halaçça, birçok dilsel özelliğiyle karşılaştırmalı-tarihsel-dilbilimsel Türkoloji ve Altay dilleri kuramı açısından büyük bir önem taşır. Günümüzde irili ufaklı birçok köyde, çok az sayıda nüfus tarafından konuşulan bu dilin geleceği hakkında olumlu değerlendirmeler yapılmamaktadır. Yakın zamana kadar Halacistan kırsalında geniş işlev alanına sahip olan Halaçça, geçen yüzyıldaki büyük toplumsal değişimler nedeniyle işlev kaybına uğramıştır. Günümüzde dillerinin işlev alanının dar olması nedeniyle Halaçların topluluk dışı iletişimlerinde büyük oranda Farsçayı benimsedikleri görülmektedir. Farklı toplumsal dinamikler nedeniyle Halaç köylerindeki dilsel görünüm çeşitlilik göstermektedir. Bu nedenle bu çalışmada Halaç nüfusunun görece fazla olduğu Telhab köyü üzerinde durulacaktır. Alandan elde edilen veriler sosyal ve yapısal özellikler göz önünde bulundurularak değerlendirilecektir. Farçanın Telhab Halaççası üzerindeki etkisi, Lars Johanson'un kod kopyalama modeline göre ele alınacaktır. Dil edinimi sürecindeki yetersizlikler ve Farsçadan yapılan kopyalamalar nedeniyle Telhab Halaççasının işlevsel ve yapısal daralma sürecinin çok ileri bir aşamasında olduğuna işaret edilecektir.
El Medhal Fi Coğrafya adlı eserin transkripsiyonlu metni ve sözlüğü
Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışmada, Hüseyin Rıfkı Tâmânî'nin El Medhal Fi Coğrafya adlı eseri incelenmiştir. III. Selim döneminde kaleme aldığı bu çalışmada matematik, geometri, astroloji ve coğrafyaya ait terimler kullanılarak aradaki ilgi açıklanmaya çalışılmıştır. Eserin 1266/1850 tarihli ikinci baskısı daha önce Mehmet Parmaksız tarafından yüksek lisans tezi olarak incelenmiştir. Daha önce incelenen tezde yalnızca eserin Mehmet Parmaksız tarafından okunabilen yerleri mevcuttur. Sözlük ve transkripsiyonlu bire bir aktarım söz konusu değildir. Ayrıca okunamayan yerler çeşitli işaretler konularak geçilmiştir. Yeniden okunan çalışmada eser eksiksiz ve transkripsiyonlu çevrilerek ele alınmıştır. Eser, 19. yüzyıl Klasik Osmanlı Türkçesi dönemine özgü dil özellikleri başta olmak üzere, çoğu konuda bilimsel terminolojiye dair önemli malzeme içermektedir. Bununla beraber devrinin bilim anlayışına da hizmet eden değerli bilgiler sunmaktadır. Çalışma giriş, inceleme, metin ve sözlük olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. "Giriş" bölümünde eserin içeriğine değinildikten sonra, incelememize konu olan eserin yazarının hayatı ve eserleri, eserlerinin konusu, içeriği ve nüshaları, eserlerinin hazırlanmasına kaynaklık eden eser ve kişiler hakkında bilgiler verilmiş; El Medhal Fi Coğrafya adlı eserin Türk dili tarihi açısından öneminden bahsedilmiştir. "İnceleme" bölümünde eserin dil ve yazım özellikleri incelenmiştir. "Metin" bölümünde eser, çeviri yazı işaretleriyle Latin harflerine aktarılmıştır. Çalışmadaki amaç eseri daha önce yapılmış olan çeviri yazılı metinden daha okunaklı ve anlaşılır şekilde düzenlemek olmuştur. Ayrıca eser, üzerinde yapılan çalışmalara ek olarak eski cilt özellikleri ve sözlüğü noktasında ayrıntılı incelenmiştir. Tez yazım aşamasında çoğu kaynak incelenerek eserin yapısına uygun şekilde hareket edilmiştir. "Sözlük" bölümünde metni oluşturan sözcükler, alfabetik sıraya göre dizilmiş ve metin içi anlamlarına bakılarak anlamlandırılmıştır. Coğrafya, geometri, astroloji ve matematik terimlerini de içeren sözlük kısmında, terimler detaylıca açıklanmıştır. Çalışma neticesinde kimi okuma yanlışları ilgili kaynaklardan teyit edilerek düzeltilmiştir. Eser, sonuna eklenen sözlükle beraber tamamlanmıştır.
Mecmû'atü'l-Mühendisîn (giriş-inceleme-metin-dizin)
Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışmada, Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn başhocası Hüseyin Rıfkı Tâmânî'nin III. Selim döneminde hazırlamış olduğu ve geometrinin pratik sahadaki tatbikatını konu alan Mecmûʿatüʾl-Mühendisîn adlı eserin Millî Kütüphane'de EHT 1966 A 796 yer numarası ile kayıtlı 1274 H/1858 tarihli baskısı üzerine çalışılmıştır. Eser, 19. yüzyıl Klasik Osmanlı Türkçesi dil yadigârı olarak dönemin dil özellikleri başta olmak üzere, matematik ve mühendislik konusunda bilimsel terminolojiye dair önemli malzeme içermekte, buna ek olarak devrinin bilim anlayışına da hizmet eden kıymetli veriler sunmaktadır. Mühendislik alanında yazılmış ilk kapsamlı, Türkçe kitap olmasından ötürü 19. yüzyılda Türkçenin bilim dili olarak kullanımına da ışık tutmaktadır. Çalışma giriş, inceleme, metin ve dizin olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. "Giriş" bölümünde Osmanlı bilim geleneği içerisinde Mühendishâne ve Mühendishâne hocalarının rolüne değinildikten sonra, incelememize konu olan eserin yazarının hayatı ve eserleri, eserlerinin konusu, içeriği ve nüshaları, eserlerinin hazırlanmasına kaynaklık eden eser ve kişiler hakkında bilgiler verilmiş; Mecmûʿatüʾl-Mühendisîn adlı eserin Türk dili tarihi açısından öneminden bahsedilmiştir. "İnceleme" bölümünde eserin dil ve yazım özellikleri incelenmiştir. "Metin" bölümünde eser, çeviri yazı işaretleriyle Latin harflerine aktarılmıştır. "Dizin" bölümünde bir genel dizin, bir de terimler dizini bulunmaktadır. Genel dizinde metni oluşturan sözcükler, alfabetik sıraya göre dizilmiş ve metin içi bağlamlarına bakılarak anlamlandırılmıştır. Mühendislik ve matematik terimlerini bir araya getirdiğimiz terimler dizininde ise, terim olarak değerlendirdiğimiz madde başları alfabetik olarak dizilerek genel dizinden daha detaylı açıklamalarla sunulmaya ve metnin el verdiği ölçüde metin içi alıntılarla örneklendirilmeye çalışılmıştır.
Kazakistan Uygurlarının dil durumu ve kültürel özellikleri
"Kazakistan Uygurlarının Dil Durumu ve Kültürel Özellikleri" konulu bu çalışmada Kazakistan'da yaşamakta olan Uygurların göç tarihi esas alınarak günümüzdeki dil durumları ve kültürel özellikleri incelenmiştir. Mülâkat araştırma yöntemi kullanılarak veriler toplanan bu tezde Kazakistan Uygurlarının dil durumları dışında sosyo-kültürel özellik içeren gündelik yaşamları; din, eğitim ve ekonomik durumları açısından incelenmeye çalışılmıştır. Kazakistan Uygurlarının geçmiş dönemlerde ve günümüzde yaşamakta olan bölgeleri, sosyo-demografik özellikleri gibi konulara dair bilgilere de başvurulmaya çalışılmıştır. Kazakistan'ın çokkültürlü bir ülke olmasının Uygurları hangi açılardan etkilediği ve Kazakistan Uygurlarının hangi açılardan etkileşim yaşadıkları öğrenilmeye çalışılmıştır. Sovyetler döneminde yaşanan etkileşim özelliklerinin günümüzde yaşanıp yaşanmaması gibi unsurlar da önemli bulunmuştur. Çalışmamızın göç tarihi ve dil durumu bölümleri bu unsurlar esasında elde ettiğimiz bulgular ve verilerden yararlanılarak değerlendirilmiştir. Kazakistan Uygurlarının dil durumlarına değinecek olursak eğitim alanlarında problemlerin olduğu ve Rus dilinin rolünün önemli olduğu görülmektedir. Şehir yaşamında günlük konuşma dilinin Rusça olması Uygurların gündelik hayatlarındaki konuşmalarını da etkilemiştir. Kazakistan Uygurları kültürel miraslarına sahip çıkmışlardır. Gelenek ve göreneklerinin korunduğu ve gündelik yaşamlarına bu geleneklerin uygulandığı gözlemlenmiştir. Anahtar kelimeler: Kazakistan Uygurları, Dil Durumu, Kültürel Özellikleri, Çokkültürlülük, Kültürlerarası Etkileşim, Göç, Sovyetler
Codeswitching between Azeri and Persian: Sociolinguistic and structural aspects
The present study is an attempt to shed light on the language contact phenomenon viz. codeswitching occurring between Azeri and Persian by the bilingual speakers of these languages in the context of Tabriz, Iran. To this end, two sets of data were collected. In the first set, approximately 9 hours of naturally occurring conversations were audio recorded in various situations and places, such as a grocery store, a jewelry store, a spare parts shop, a hair salon, university campus, taxi, etc. For the second set of data, 7 video clips of TV interviews with the governmental authorities of Tabriz, Iran, was retrieved from a video streaming website. The recorded data were manually transcribed and codified. Analysis of the data was carried out at two stages, sociolinguistic analysis and structural analysis. For the purpose of structural analysis, Myers-Scotton's (1993) Matrix Language Frame Model and Myers-Scotton and Jakes's (2000) 4M Model were used. For the sociolinguistic analysis of the data, Myers-Scotton's (1993) Markedness Model was used. Findings of the research showed that, codeswitching occurred much more frequently in the TV interviews. Sociolinguistic analysis of the data also revealed that all of the codeswitching in the TV interviews were unmarked. Nevertheless, in the naturally occurring conversations, the noun phrases (NPs) that included proper nouns such as organization names, etc. were the "unmarked choices". In all of the constituents with "Matrix Language" and "Embedded Language" elements, Azeri proved to be the Matrix Language, providing the morphosyntactic frame for the constituent, and Persian was the Embedded Language. In the codeswitched sentences, Persian nouns had the highest number of occurrence in both data sets. There were Persian adjectives occurred in the data which were the second highest occurring Embedded Language elements among others. Regarding the frequency of the Matrix Lnaguage (Azeri) suffixes that inflected with the Embedded Language (Persian) elements, in the naturally occurring conversations, Azeri possessive suffixes occurred more frequently than other suffixes. In the TV interviews, Azeri person markers occurred more frequently than other ML suffixes and the Azeri instrumental markers were used less than other suffixes.
Saken Seyfullin'in Asav Tulpar adlı şiir kitabı üzerinde Kazakça dil incelemesi (Giriş-metinler-dizin)
Bu çalışmamızda, XX. yüzyılda Kazak Sovyet edebiyatının önemli şair ve yazarlarından biri olan Saken Seyfullin'in "Asav Tulpar" adlı şiir kitabı üzerinde çalıştık. Saken, kırk dört yıllık kısa hayatına ve yirmi yıllık sanat hayatına bir çok edebî eser sığdırmış. Aynı zamanda Kazak edebiyatı ve folkloru ile ilgili çok sayıda bilimsel eser de yazmıştır. S. Seyfullin'in 1922'de Orenburg'ta yayımlanan "Asav Tulpar" kitabında, 1914-1922 yılları arasında yazdığı şiirler toplanmıştır. Tez çalışması, Saken Seyfulin'in "Asav Tulpar" adlı eserinin metni üzerinde yapılmış bir dil incelemesidir. Tezin giriş bölümünde, önce yazarın hayatı, eserleri ve edebî kişiliği ele alınmıştır. "Metnin Dil Özellikleri" bölümünde ise metnin ses özellikleri ve şekil özellikleri gösterilmiştir. "Metin" bölümünde "Asav Tulpar" eserinin önce Arap harfli metinin Latin harfleriyle transkipsiyonu verilmiş, daha sonra da Türkiye Türkçesine aktarımı yapılmıştır. Çalışmamızın "Dizin" bölümünde transkripsiyonlu metine dayalı olarak, metinde yer alan bütün kelimelerin dizini hazırlanmıştır. Yaptığımız çalışmanın değerlendirilmesi sonuç kısmında yer almaktadır.
İzmir ili Ödemiş-Kiraz-Beydağ ilçesi ağızları (Dil incelemesi-metinler-sözlük)
İzmir ili Ödemiş, Kiraz, Beydağ ilçesi ağız özelliklerinin tespitinin amaçlandığı bu çalışma "Dil İncelemesi-Metinler-Sözlük" olmak üzere üç ana bölümden oluşmuştur. Dil İncelemesi bölümünde 93 köydeki 133 konuşmacıdan derlenen metinler ses bilgisi, şekil bilgisi ve cümle bilgisi yönünden incelenmiştir. İnceleme sonucunda ortaya çıkan veriler "Sonuç" bölümünde değerlendirilmiştir. Derlenen metinlerde şimdiki zaman ekinin kullanımına göre dört ağız bölgesi tespit edilmiştir. Sözlük bölümünde ise her kelime bütün ekleriyle dizin şeklinde gösterilmiştir. Anahtar Sözcükler: Batı Anadolu Ağzı, İzmir Ağzı, İzmir İli Ödemiş-Kiraz-Beydağ Ağzı.
Eski ve orta Türkçe metinlerindeki kıyafet adları ve dil incelemesi
"Eski ve Orta Türkçe Metinlerindeki Kıyafet Adları ve Dil İncelemesi" adlı bu tez, Eski ve Orta Türkçe dönemi metinlerinden derlenen 334 kıyafet adı üzerine yapılmış bir sözcük bilimi çalışmasıdır. Tezin amacı; Eski ve Orta Türkçe metinlerinde geçen kıyafet adlarını bir araya getirerek Türkçe kıyafet adlarının sistematiğini ortaya çıkarmak, tarihî lehçelerde geçen kıyafet adlarının çağdaş lehçelerde yaşayıp yaşamadığını tespit etmektir. Tezimizde tarihî yöntem ve betimleme yöntemi ile derleme, tarama, fişleme ve karşılaştırma teknikleri kullanılmıştır. Tezin giriş bölümünde kıyafetin tanımı ve temel nitelikleri, kıyafet kültürünü şekillendiren unsurlar ile Türk kıyafet kültürünün kaynakları, Türk kıyafet tipi ve Eski Türklerde kıyafet konularına değinilmiştir. "Tür Sınıflandırması" başlıklı birinci bölümde kıyafet adları; ayak giyimleri, baş giyimleri, üst giyimleri, alt giyimleri, iç giyimleri, dış giyimleri, aksesuarlar ve kıyafet bölümleri şeklinde, türlerine göre sınıflandırılmıştır. Ayrıca bu bölümde kıyafet adlarının çağdaş lehçelerdeki görünümleri ve verinti olarak başka dillerde aldıkları şekiller de verilmiştir. İkinci bölümde bu kıyafet adları leksik-semantik açıdan incelenmiş ve adlandırmada etkili olan unsurlar ortaya konmuştur. "Eski ve Orta Türkçe Kıyafet Adlarının Gramer Yapısı" başlıklı üçüncü bölümde kıyafet adları üzerinde ses, şekil ve anlam incelemesi yapılmıştır. Sonuç bölümünde, hem Türk kıyafet kültürü hem de kıyafet adlarıyla ilgili genel değerlendirmeler yapılmıştır.
Gábor Bálint'in derlemelerine göre XIX. yüzyıl Tatarcası (İnceleme, metin, dizin)
Gábor Bálint de Szentkatolna (1844-1913), XIX. yüzyıl sonu ve XX. yüzyıl başı döneminde yaşayan önde gelen Macar dilbilimcilerinden biridir. G. Bálint'in «Kazáni-Tatár nyelvtanulmányok» («Kazan Tatarcası Dil Çalışmaları»), 1875 yılında Budapeşte'de yayınlanmış olup Tatarcanın dil özelliklerini Avrupa'da tanıtan ilk çalışmalardan biri olmuştur. Bu çalışmada derlenmiş metinler temel dil malzemesi olarak kullandığı bu tez çalışmasında, XIX. yüzyılın Tatar-Kreşin dilinin özellikleri ortaya konmuştur. Çalışmamız Giriş, İnceleme, Metin, Sonuç olmak üzere dört ana bölümden oluşmuştur. Giriş bölümünde Rusya'da ve dünyada Tatarcanın incelemesi tarihi, Tatarcanın ağızları sistemi üzerinde durulmuş, Kreşinler hakkında bilgi verilmiş, Gábor Bálint ve yaşadığı dönemin, yaptığı işlerin panoraması çizilmeye çalışılmış. İnceleme bölümü metnin ses bilgisi, şekil bilgisi, söz varlığı özellikleri üzerine yapılmıştır. Metin bölümü derlenen metinlerin Transkripsyonu, Türkiye Türkçesi karşılığı ve Sözlükten oluşmaktadır. Sonuç bölümünde ise tez çalışmamızın sonucunda elde edilen verilere yer verilmiştir.