An assessment model for participatory architecture: The example of the Solidarity Architecture Exhibition groups

Katılım ve mimarlık ilişkisi, insan odaklı tasarım yaklaşımları ile birlikte yarım asrı aşkın bir süredir tartışılmaktadır. Katılımcı mimarlık; mimarlık ve ilgili disiplinlerden bilim insanları tarafından çeşitli yöntem ve teoriler ile farklı boyutlarıyla ele alınmaktadır. Tez çalışması katılımcı mimarlığın çoklu boyutlarını tanımlayarak bir model ortaya koymayı hedefler. Bu model, katılımcı mimarlık pratiklerine belirli bakış açısı getirerek değerlendirme yapmayı amaçlamıştır. Bireyin, gündelik yaşantısını geçirdiği mekanın ortaya çıkış sürecinde belirli bir düzeyde söz sahibi olması, fikir ve talep beyan etmesi ve deneyimlemesi kullandığı mekanı sahiplenmesi ve bağ kurması açısından önemlidir. Alışılagelmiş mimarlık ve inşa süreçlerinde kullanıcının, özne olarak değil, üretilen mimarlık ürünü içerisinde nesne olarak var olduğu kabul edilmiş bir gerçekliktir. Ancak bu süreçlerin aksine alternatif modeller ile üretimler gerçekleştiren mimarlık figürleri, grupları ve kolektifleri de bulunmaktadır. Çeşitli taktik, yöntem ve kurgular ile kullanıcıyı dahil eden anlayışları benimseyerek örnekler veren mimarlık biçimleri farklı coğrafyalarda belirir. Tez çalışması alternatif mimarlık üretimleri ile katılımcıyı süreçlere dahil eden çalışmalara odaklanır. Ortaya koyduğu model ile katılımcı mimarlık süreçlerinin içinde barındırdığı potansiyelleri, imkanları ve tehditleri aramayı hedeflemiştir. Bu bağlamda öncelikle katılım kavramı ve mimarlık ile ilişkili boyutlarını anlamaya yönelik literatür araştırması yapılmış, teorik ve pratik arka planı okunmuştur. Buradan yapılan çıkarımlar ile katılımcı mimarlığın çoklu boyutları ortaya konmuş ve değerlendirme parametreleri belirlenmiştir. Bu boyutlar düzey and süreç ilişkisi, aktörler ve katılım teknikleridir. Çalışma, Türkiye'de son yıllarda yapılan alternatif mimarlık pratiklerini bir araya getiren Dayanışma Mimarlığı Sergisi gruplarının yürüttüğü uygulamalı süreçleri değerlendirme modelinde ele alır. Niceliksel yöntemler ile yürütülen çalışmada özetleyici bir değerlendirme metodolojisi kullanılmıştır. Üç aşamalı bir analiz yöntemi modeli oluşturur. Katılım düzey analizi (1), paydaş tipoloji analizi (2) ve katılım teknikleri analizi (3) ile süreçlerde katılımcılar ile yürütülen mimarlık faaliyetleri yorumlanmıştır. Analiz çalışmasını yapmak adına birincil ve ikincil kaynaklardan toplanan bilgiler, yapılandırılmış değerlendirme formu ile sınanır. Yapılandırılmış değerlendirme formu belirlenen parametrelerinin varlığını sorgulayan sistematik bir inceleme strüktürüdür. Ortaya çıkan bulgular, bizlere katılımcı mimarlığın güçlü ve zayıf yönleri ile Türkiye mimarlık ortamındaki yeri hakkında çeşitli bilgiler verir. Katılımcı mimarlık meselesini, değerlendirme ışığında, süreçlerde gözlemlenen çeşitli çıkarımlar ile tartışır. Bu tartışma yol gösterici bir katılımcı mimarlık yöntemi tarifler. Tez çalışmasının birinci bölümünde problem, hipotez, araştırma sorusu, kavramsal çerçevesi, tezin amacı, hedefi, kapsamı ve araştırma yöntemi ile ilgili açıklamalara yer verilmiştir. İkinci bölüm teorik ve pratik arka planda katılım kavramı ve mimarlık eylemi ile olan ilişkisini tarifler. Üçüncü bölümde çalışmanın metodolojisi tariflenmiştir. Katılımcılığın çoklu boyutları olarak tariflenen düzey ve süreç ilişkisi, aktörler ve katılım yöntemleri literatürden atıflar ile sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırmadan yeni bir analiz modeli ortaya konmuştur. Üç aşamalı analiz yöntemi ile belirlenen parametreler doğrultusunda çalışma kapsamında alan çalışması olarak belirlenen Dayanışma Mimarlığı Sergisi gruplarının üretimlerine ilişkin birincil ve ikincil kaynaklardan veri toplama kriterleri belirtilmiştir. Dördüncü bölümde ise bir önceki bölümde belirlenen parametreler doğrultusunda gruplara ait 28 projeden veriler toplanmış ve üç aşamalı analiz yöntemi ile çeşitli bulgular edinilmiştir. Bu bulgular ile sonuçlar elde edilmiştir. Son bölümde ise bulgular ve sonuçlar ışığında önce gruplar özelinde ve Türkiye ile küresel ölçekte katılım ve mimarlık ilişkisi tartışılmıştır.