Kent makroformlarının mekanı kullanma verimliliklerinin fraktal boyut ile incelenmesi

Kentsel mekân, kullanıcı ve fiziksel çevrenin birbirini etkilemesi ile vücut bulur. Kentsel mekândaki bu değişimler, farklı yerleşmelerin kendilerine özgü dokular geliştirmesine neden olmaktadır. Mekândaki korunan öğeler ihtiyaçlar doğrultusunda varlıklarını sürdürürler. Değişimlerin dinamik yapısı ve bu sürece etki eden parametrelerin tanımlanması, mekânı algılama, şekillendirme ve tanımlamayı kolaylaştırmaktadır. Bu çalışmanın amacı, sürdürülebilirlik ilkesi temelinde kentsel büyüme olgusu ve bu olgunun mekânsal yansıması olarak biçimlenen kentsel makroformlarının göstergeler eşliğinde fraktal boyut ve regresyon analizleri yoluyla tartışılması ve mekânsal verimlilik açısından yorumlanmasıdır. Çalışma, bağlamda ulaşabilmek için belirlenen kabuller ve kısıtlılıklar çerçevesinde mekânsal verimlilik analizine yönelik yöntem önerisi geliştirilmesi hedeflemektedir. Bu kapsamda, Dünyada en yoğun nüfuslu ilk 500 kent arasından rastgele seçilmiş farklı dinamiklere sahip 29 kent örneklem olarak belirlenmiş, seçilen kentlerin uydu fotoğrafları üzerinden kentleşme lekeleri üzerinden belirlenmiş fraktal boyutları ölçülmüştür. Örneklem kentler için kentsel makroformların mekânsal verimliliğine etki edebileceği öngörülen karşılaştırılabilir sosyo-ekonomik göstergeler seti oluşturulmuş ve mekânsal verimliliğin ölçütü kabul edilen fraktal boyut değeri ile bu göstergeler arasında anlamlı ilişki olup olmadığı çoklu doğrusal regresyon analizi ile ölçümlenmiştir. Bu çerçevede, kentsel makroformların mekânsal verimliliği etkilediği varsayılan 70 bağımsız değişken arasından; kentlerin denizden yüksekliği/rakım, ülkelerin kişi başına düşen gayrı safi milli hâsılaları, kentlerin kuruluş kökeni/yaşı, ülkelerin toplam alanı, ülkelerde her 1000 kişiye düşen araç sayısı, kentlerdeki arazi m² birim fiyatları çoklu doğrusal regresyon yöntemi ile açıklanmaya çalışılmıştır. 18 kent için elde edilen çoklu doğrusal regresyon modelinde bağımlı değişkenin varyansının yüzde 92,0'ı açıklanabilmiştir. Ülke alanı, kentin yaşı, araç sahipliliği, arazi değerinin artışı mekânsal verimliliği azaltmakta, kentin saçaklı gelişimini tetikleyen değişkenler olarak tespit edilmiş, kentin denizden yüksekliği ve gayrı safi milli hâsıla ile mekânsal verimlilik doğru orantılı bulunmuştur. Araç sahipliliği hariç, değişkenlerin tümü 0,05 düzeyinde istatistiksel açıdan anlamlı bulunmuştur. Araç sahipliliği ise 0,06 düzeyinde anlamlıdır. Çalışmanın, sürdürülebilirlik ilkesi temelinde kentsel büyüme olgusu ve bu olgunun mekânsal yansıması olarak biçimlenen kentsel makroformların göstergeler eşliğinde kentsel mekânın oranizasyonu ve gelişimini yönlendirmesi üzerinde katkıları bulunacağı düşünülmektedir. Aynı zamanda, fraktal parametrelerin gelişmekte olan ülkelerin kentsel teorileri ve planlamaları açısından yardımcı olacağı, ortaya konulacak mekânsal verimlilik temelli yeni bir yöntem yaklaşımının gelecekte kentsel sistemlerin yönetimi ve kent planlama açısından da yol gösterici olacağı düşünülmektedir.