Kentsel dokuda yaya hareketlerinin mekansal ve psikolojik etki değerlendirmesi

Kent dokuları; farklı fiziksel, sosyal ve psikolojik katmanların bir araya gelmesiyle oluşan eşsiz örüntülerdir. Doku içindeki mekânsal boşlukların bütünleşmesiyle oluşan kentsel açık alan ağı; yayaların kendilerine özgü amaç ve tercihleri doğrultusunda farklı güzergâh olasılıkları ile hareket ettikleri devingen bir sistemdir. Kentsel açık alan ağı içinde yaya hareketleri, mekânsal algı ve algıya bağlı dikkatin uyarılması süreci ile çeşitlilik kazanmaktadır. Bireyler, içinde hareket ettikleri kent dokusundan sürekli olarak uyarıcı sinyaller almaktadır; duyular aracılığıyla alınan bu sinyaller sinir sistemine iletilmekte ve beyinde kodlanmaktadır. Her bir bireyin çevreden uyarıcı unsurları algılama, yorumlama ve davranışa dönüştürme süreci farklıdır, bu bağlamda çevreden alınan uyarıcı unsurlar bireylerin karar verme mekanizmalarını ve hareket niteliklerini öznel olarak değiştirebilmektedir. Bu çalışmanın amacı, kentsel mekânın biçimsel ve işlevsel unsurlarına bağlı olarak oluşan uyarıcı etkenlerin yaya hareketleri üzerindeki etkisini fiziksel ve psikolojik yönleriyle irdelemektir. Çalışmanın kavramsal çerçevesi ve alan araştırması bölümleri, fiziksel (mekânsal), psikolojik (algısal) ve davranışsal olmak üzere üç temel boyut üzerine kurgulanmıştır. Fiziksel (mekânsal) boyut çerçevesinde kent dokularının morfoloji ve açık alan ağ sistemleri özelinde irdelenmesi hedeflenmiştir. Psikolojik (algısal) boyut çerçevesinde, mekânsal algı ve dikkat sürecinde kent dokularına ait niteliklerin yeri, önemi ve etkisi, psikoloji ve sinirbilim alanları ile arakesit oluşturmak suretiyle disiplinlerarası bir ölçekte değerlendirilmiştir. Davranışsal boyut çerçevesinde ise, kent dokularında gerçekleşen yaya hareket ve yönelmelerinin irdelenmesi, dokuya özgü nitelikler ile ilişkilendirilmesi, yoğunluk ve tercih hiyerarşilerinin kavranması ve farklı davranış biçimlerinin mekân-algı perspektifinde yorumlanması hedeflenmiştir. Çalışma kapsamında İstanbul Merkezi İş Alanı (MİA) ve alt merkezler arasından seçilen; doku tipolojisi açısından ızgara ve organik, yükselti açısından eğimli ve düz olmak üzere toplam dört kent dokusu örneğinde ve ikisinde yer alan, biçim özellikleri açısından geometrik ve amorf olarak ayrılan iki meydanda yaya hareketlerinin fiziksel ve psikolojik faktörlere bağlı olarak nasıl farklılaştığı incelenmiştir. Üç farklı boyutta gerçekleştirilen ve disiplinlerarası bir kurgu ile farklı veriler arasındaki ilişkiyi sorgulayan çalışmanın sonuç bulguları doğrultusunda, her örneklem alanında belli güzergâhların ve alt bölgelerin yoğunluk ve uyarıcı değerleri açısından öne çıktığı tespit edilmiştir.