Kentsel mekanda çocuk oyun alanlarının dönüşümü: Alışveriş merkezlerindeki ticari oyun alanları için bir örüntü incelemesi

Yoğun ve kontrolsüz kentleşme nedeniyle meydana gelen mekânsal değişimde kentsel alanda çocukların seçim ve tercihleriyle kendiliğinden oluşan oyun alanları; yerini özel olarak tasarlanmış formal oyun mekanlarına özellikle alışveriş merkezleri içerisinde ücret karşılığı erişilebilen ticari oyun alanlarına bırakmıştır. Bu eğilim, çocukların, oyun aracılığıyla sosyal ilişkiler kurma ve geliştirme davranışını, oyunun ticari bir meta haline gelmesi durumuna uygun olarak çocukları müşteriye dönüştüren bir yönelim bizlere sunmaktadır. Ticarileştirilmiş ve özelleştirilmiş oyun alanları da bu sürecin önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Bu tez oyun mekanlarının sokak ve yakın çevre gibi kentsel açık alanlardan alışveriş merkezlerinde yer alan kapalı ve ücretli mekanlara doğru evrildiğini ve bu durumun inşaa edilmiş sosyal bir gerçeklik olarak çocukluğun, tüketim eylemi ile kurduğu ilişkinin önemini ve etkisini vurgulayarak ele almaktadır. Tez kapsamında Türkiye'de alışveriş merkezleri içerisinde konumlanan 524 adet ticari çocuk oyun alanında sunulan oyunların etkinlik dinamikleri (hedef kitlesi, ebeveyn kontrolü, aktivite doğası ve eylem niteliği) incelendiğinde, büyük bir çoğunluğunun okul öncesi dönemdeki çocuklara odaklandığı, çoğunluğunda ebeveyn kontrol eğiliminin yüksek olduğu, çoğunluğunun edilgen ve yönlendirilen oyunlardan oluştuğu ve bireysel oyunları barındırdığı anlaşılmaktadır. Öte yandan oyunların finansal nitelikleri (kullanıcıya maliyeti, ticari konum değeri), değerlendirildiğinde; çoğunluğunun süreli (dakikalı) mekân kullanımına dayalı ücretli oyunlardan oluştuğu, sadece %4'lük gibi çok küçük bir oranının ücretsiz olarak sunulduğu, büyük çoğunluğunun ayrı bir mekân olarak tasarlandığı ve ayrıştılırdığı gözlemlenmektedir. Bu mekânların fiziksel sınırları ve oyun araçları nedeniyle çocukların oyunu keşfetmeleri, kişiliklerini geliştirmeleri, sosyalleşmeleri, dostluk ilişkileri kurma ve geliştirmeleri, yardımlaşma ve iş birliği yapma gibi birçok önemli işlevi yerine getirmeye olan uygunlukları yönünden tartışmalı olduğu sonucuna varılmaktadır. Çocuklar bu mekanlarda büyük oranda tasarlanmış/ düzenlenmiş/ kurgulanmış oyunları oynayabilmektedirler. Böylece sadece oyun mekanları dönüşmekle kalmamakta oyun eyleminin kendisi de daha çok yönlendirilen denetimli bir etkinliğe dönüşmektedir.