Keten (Linum usitatissimum L.) genotiplerinin morfolojik ve fenolojik karakterizasyonu

Keten (Linum usitatissimum L.), lif ve tohum amacıyla yetiştirilen, tekstil, yağlı boya, kağıt, gıda ve ilaç sanayisi gibi çok yönlü kullanımı olan bir bitkidir. Bu çalışma ile bazı keten genotiplerinin morfolojik ve fenolojik özelliklerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Çalışmada 118 keten genotipi ve 4 standart çeşit (Rolin, Crista, Giza-11, Giza-12) yer almıştır. Sera koşullarında yürütülen bu araştırmada, incelenen morfolojik ve fenolojik özellikler UPOV (International Union For The Protection of new Plant Varieties) ve IPGRI (International Broad For Plant Genetic Reseurces) kriterlerine göre değerlendirilmiştir. Keten genotipleri arasında bitki boyu 49.5-110.0 cm, teknik sap uzunluğu 36.5- 86.6 cm aralığında değişmiş, genotiplerin teknik sap uzunluğu varyansı (%87.08), standart çeşitlerin varyansından (%36.97) yüksek bulunmuştur. Genotiplerin vejetatif periyodu 60-118 gün arasında dağılım gösterirken, standart çeşitlerin vejetatif periyodu, 86-92 gün aralığında yer almıştır. Araştırmada bitki boyu ile; teknik sap uzunluğu (r=0.808**), sap çapı (r=0.469**), yan dal sayısı (r=0.265**) ve kapsül sayısı (r=0.256**) arasında pozitif ve çok önemli korelasyon belirlenmiştir. Araştırmada incelenen 118 keten genotip arasında 3 genotip beyaz, 20 genotip beyaz-mavi, 37 genotip mavi, 35 genotip mavi- viole, 19 genotip viole, 4 genotip koyu viole petal renginde belirlenmiş, 20 keten genotipi serbest, 28 genotip orta, 70 genotip üst üstte petal şekline sahip bulunmuştur. Keten genotipleri yaprak dizilişi ve yaprak uzunluğu bakımından önemli farklılıklar göstermiştir. Bu farklılığın bitki boyu ve tohum verimi üzerine etkisinin ileri çalışmalarda incelenmesinin yararlı olabileceği düşünülmektedir. Yapılan temel bileşen analizinde morfolojik özellikler bakımından PC1 (%36.02) ve PC2 (%20.29) ekseninde yer alan, bitki boyu, teknik sap uzunluğu, sap çapı, yan dal sayısı, kapsül sayısı, kapsül çapı, tohum sayısının ileri ıslah çalışmaları için seleksiyon kriteri olarak kullanılabileceği görülmüştür. Bitki boyu, teknik sap uzunluğu, sap çapı, yan dal sayısı, bitkide kapsül sayısı, kapsülde tane sayısı, kapsül çapı bakımından kümeleme analizi sonucunda birbirine benzeyen ve lif tipi keten ıslahı için arzu edilen 47 genotip ıslah çalışmaları için gen havuzuna aktarılmıştır. Ayrıca fenolojik karakterler bakımından varyansın yüksek olduğu, PC1 (%16.65) ve PC2 (%12.89) bileşenlerinde çiçeklenme süresi, yaprak eni, yaprak uzunluğu, petal rengi, petal şekli, çiçek şekli, korolla rengi ve korolla büyüklüğünün ileri keten ıslah çalışmaları için seleksiyon kriteri olarak kullanılabileceği ve bununla ilgili detaylı çalışmalara ihtiyaç olduğu sonucuna varılmıştır.