Halvet der-encümen ('Halk arasında halvet'): Yalnız ve toplumsal yaşam arasındaki diyalektik gerilime İslamî etik-mistik bir yanıt

Bu tez, dünya medeniyet geleneklerinin neden halvette ya da toplumsal yaşamı idealize ettiği sorusunu kavramsal bir tarih ve teorik bir yaklaşımla araştırmaktadır. Bu iki yaşam biçiminden birinin idealize edilmesinin, medeniyetlerin iyi yaşam tasavvuru ettikleri farklı yollarla son derece ilgili olduğu gösterilecektir, özellikle erdem ve dindarlık açısından. Ayrıca, çalışma halvetteki yaşam ile toplumdaki yaşam arasında bir gerilimin var olup olmadığı da araştırılacak; bu diyalektiğin teoride neyi gerektirdiği; ve pratik açıdan nasıl ele alındığı. Bu bağlamda, birinci bölümün birinci kısmı, Yahudilik, Budizm, Yunan antik cağı ve Hıristiyanlığın medeniyet geleneklerini değerlendirerek başlamaktadır. Bu değerlendirme, İslam medeniyeti üzerine ikinci bölümdeki analizi çerçevelemek için bir kontrpuan olarak kullanılacaktır. İslam'ın iyi yaşam tasavvuru ışığında, halvet ve toplumsallaşma arasındaki gerilimin, İslam'da muadili geleneklerle karşılaştırıldığında sadece nispeten daha belirgin bir özellik haline gelmekle kalmayıp, aynı zamanda dinamik bir etkileşimin karakteristiği haline geldiği ve hem teori hem de pratik alanında çok daha fazla polemiksel bir ton aldığı iddia edilecektir. İkinci bölüm, söz konusu diyalektiği kavramsal olarak Müslüman savunucuların, aleyhtarların ve halveti yeniden yapılandıranların edebi bir incelemesi yoluyla İslam medeniyeti içinde konumlandırmaktadır. Üçüncü, dördüncü ve beşinci bölümler, bir örnek olay incelemesi olarak Hâcegan-Nakşibendî tarikatından yararlanır ve esas olarak onların (görünüşte çelişen) halvet der-encümen ('toplum içindeki yalnızlık') ilkelerine odalanır. Halvet der-encümen Allah ile mistik bir özümseme ve dünyadan manevi olarak ayrılmayı şart koşar ve aynı zamanda aktif bir sosyal mevcudiyeti ve zamansal faaliyetlere katılımı sürdürmede ısrar eden etik-mistik bir kaidedir. Daha spesifik olarak, üçüncü bölüm, mistik edinim için alternatif bir yönelim olarak nasıl ortaya çıktığını belirlemek için halvet der-encümen üzerine düşüncesel ve sosyo-tarihsel bir araştırma sunar. Bu kavramı, geleneksel halvet fikrinin hem zühd hem de mistik varyantlarında yeniden yapılandırılması olarak yorumlanmakta. Dördüncü bölüm, Hâcegan-Nakşibendîlerin halvet der-encümen uygulamaları yoluyla mistik arayışları ve dünyevî faaliyetleri nasıl uzlaştırdıklarını analiz ederek daha pratik mülahazaları ele almaktadır. Son olarak, beşinci bölüm, Hâcegan-Nakşibendîlerin, halvet der-encümen ilkesi karşısında modern gerçeklerle yüzleşmede nasıl sebat ettiklerinin bir incelemesiyle sona ermektedir. Halvet der-encümen'ın, halvet ve toplum arasındaki diyalektik gerilimi hem kavramsal hem de pratik açıdan uzlaştırmada – çözmenin aksine – çok önemli olduğu iddia edilecektir. Ayrıca, halvet der-encümen, kuşkusuz, formülasyonundan önce hem teoride hem de pratikte mevcut olmasına rağmen, yeniliği, onun nasıl kavramsallaştırıldığı ve örgütsel düzeyde işlevsel bir ilke haline getirildiği ve aynı zamanda tasavvufî düşüncesinin ve dünyadaki kurtuluş faaliyetinin genel manzarasını nasıl dönüştürdüğü konusunda yatmaktadır. Sonuç olarak, bu tez kısmen, halvet der-encümen'ın sadece dünyevi meselelere müdahil olmayı meşrulaştırmaya ve kutsallaştırmaya hizmet etmekle kalmayıp, aynı zamanda toplumu tüm manevi ve mistik faaliyetlerin gerçekleştirileceği tek yer olarak konumlandıran temel öncülünün bir sonuncu olarak radikal bir değişimi teşvik ettiğini göstermeyi amaçlamaktadır.