Kirmani'nin Şerh-u Ahlak-ı Adudiyye adlı eseri

Kirmânî'nin Şerh-u Ahlâk-ı Adudiyye Adlı Eseri başlıklı tezimizin amacı, ahlâk felsefesi geleneği içerisinde önemli bir konumu bulunan Adûdüddin el-Îcî'nin bu konudaki eseri üzerine yazılmış olan mezkûr eseri inceleyerek Kirmânî'nin görüşlerini tespit etmeye çalışmaktır. Sahîh-i Buhârî'ye şerh yazmış olan Kirmânî'nin eseri bu anlamda önem taşımaktadır. Ayrıca şârihin görüşleri klasik İslam ahlâk felsefesi geleneğinin önemli ip uçlarını yansıtmasıyla da değer arz etmektedir. Kirmânî'yi tarihsel süreklilik içinde anlayabilmek için ahlâk filozofları ve eserlerini kısaca sunmaya çalıştık. Gelenekten devraldığı görüşleri belirtip, farklılaştığı konular ve katkılarını tespit etmeye çalıştık. Yine bu bağlamda eserin bir şerh olması sebebiyle, şerh edilen esere ne gibi katkıları olduğu yada hangi konularda ondan uzaklaştığını belirtmeye gayret gösterdik. Kirmânî'nin ahlâk tanımı, ilimler tasnifi ve ahlâk felsefesinin bu tasnifte durduğu yeri izah ettik. Ahlâkın değişip değişmemesi gibi ahlâk felsefesinin kadim problemlerinden biri kabul edilen bu konuda Kirmânî'nin hangi görüşte olduğunu açıkladık. Erdem ve faziletlerin üzerine inşa edildiği nefsin güçleri konusunu tablo ile göstererek daha anlaşılır kılmaya çalıştık. Üç temel erdem olan hikmet, şecaat ve iffet ile bunların altında yer alan ikincil erdemleri Kirmânî'nin nasıl sıraladığını tespit etmeye çalıştık. Düşünürümüzün ahlâkî hastalıkları tasnifine ve bunların tedavi metotlarına yer verdik. Nefsin nazarî güç, öfke ve arzu gücünden doğan hastalıkları Kirmânî öncesi ve sonrası filozoflarla karşılaştırarak belirtmeyi uygun gördük. Ahlâkî faziletleri kazanan insanın bu kazanımları koruması önem arz ettiğinden ahlâkın korunması yolunda Kirmânî'nin öğüt ve tavsiyelerinin neler olduğunu aktardık. Ev idaresi konusuna bağlı olarak ailenin kurulma nedeni ve anne-baba, çocuk ve hizmetçilerden müteşekkil olan aile kurumunu tanıttık. Ev idaresinin dört konusu mallar, zevce, çocuk ve hizmetçilerdir. Evin idaresinde önemli bir pozisyonu olana babanın, müdebbirlik sıfatı ile bu dört grubu nasıl yönetmesi gerektiğini izah ettik. Bu konu içerisinde anne ve babanın hangi görevlerinin ön plana çıkıp gereklilik taşıdığını vurgulamaya çalıştık. Erkeğin eşine karşı nasıl davranması gerektiği hususundaki klasik görüşlerin nedenlerini gerekçeleri ile sergilemeye çalıştık. Kişisel ahlâk ve aile ahlâkından sonra düşünürümüzün devlet yönetimi konusundaki görüşlerini tespit etmeye çalıştık. Aristo'dan beri süregelen cemiyetin kaynağının insanın sosyal bir varlık olması hususuna Kirmânî'nin de katıldığını belirttik. Fârâbî'nin görüşleri doğrultusunda selefleri tarafından ele alınıp incelenen şehir çeşitleri konusunda farklılık taşıyan sınıflamasına yer verdik. Devlet başkanının hangi özellikleri haiz olması gerektiğini belirttik. Ayrıca yöneticinin görevleri ve bunların hepsinin öz itibariyle adalet kavramına karşılık geldiğini izah etmeye çalıştık. Dolayısıyla, devlet başkanının ahlâkî açıdan mükemmel insan olması gerekliliğinin açığa çıktığına işaret ettik. Toplumda devlet başkanından başka halk ve emsal adı verilen grupların kimlikleri ile özellikleri üzerinde durduk. Halk tabakasının sayılan sorumlulukları ile padişahlara yakın olan insanlara benzetildiğinin altını çizdik. El yazması olan şerhin Arapça tam metnini sunmanın faydalı olacağını düşünerek Ek-1'de buna yer verdik. Anahtar Kelimeler: Kirmânî, Îcî, ahlâk, erdem (fazilet), rezilet, idare (tedbîr), aile, müdebbir, devlet, yönetici.