Klasik Türk şiirinde cami kavramı

Klasik Türk şairlerinin edebî kimliklerinin oluşmasında hiç şüphesiz mensubu bulundukları toplumun yaşam tarzının yanı sıra İslâm dininin önemli bir etkisi bulunmaktadır. İslâmi inanç ve gelenekler içerisinde şekillenen toplumsal değerler, toplumun bir ferdi olan şairlerin muhayyilelerinde farklı imajlar ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Klasik şiirde hem dinî hem de mimarî unsur olarak yer bulan câmiler, orijinal çağrışımlarla âşık ve maşuğun fizikî özelliklerine teşbih edilmişlerdir. Bu çalışma, ibâdetin en mühim öğesi olan câmilerin klasik Türk şairleri tarafından manzûmelerde nasıl ele alındığı sorusu merkeze alınarak yapılmıştır. Konu hususunda herhangi bir kapsamlı çalışmanın bulunmaması, bizleri bu araştırmayı yapmaya sevk eden ana etken olmuştur. Bu doğrultuda klasik Türk şiiri geleneğinin birer mahsülü olan farklı nazım türlerinde yazılan eserleri incelemenin çalışmanın kıymetini artıracağı düşünüldüğünden dîvânlar, mesneviler ve şehrengizler esas alınarak farklı yüzyıllardan farklı şairlere ait eserleri seçmek hedeflenmiştir. XIV. ve XV. yüzyıllar klasik Türk şiirinin gelişmeye başladığı ve daha az sayıda eserin yazıldığı dönemler oldukları için sınırlı sayıda malzemeye ulaşıldığı görülmüştür. XVI. ve XIX. yüzyıllar arasında ise Türk şiiri artık klasik halini aldığından şair ve eser sayısının artması, tespit edilen malzemenin de artmasını sağlamıştır. Çalışmaya kaynaklık etmesi için her yüzyıldan eşit sayıda eser taramaya gayret edilmiştir. Tespit edilen malzemeler titizlikle incelenmiş, câmi ile doğrudan ilgisi bulunmayan kavramlar değerlendirme dışı bırakılmıştır. Bir giriş, üç bölüm ve sonuç kısmından oluşan tezimizin birinci bölümü, câmi ve câmi ile ilgili unsurlar olan mescit, mihrâp, minber, mahfil, kürsü, minâre, kubbe gibi kavramların bulunduğu on altı alt başlıkta ele alınmıştır. Her bir başlıkta söz konusu kavram ile ilgili kullanımlara, yüzyıl sırasına göre yer verilmiştir. İkinci bölüm "Câmi Görevlileri" ana başlığıyla imâm, müezzin, vâiz ve hatîp kavramlarının bulunduğu dört alt başlıktan oluşmaktadır. Üçüncü bölüm, "Câmi Adları" ana başlığıyla câmi adlarının zikredildiği manzumelerin bulunduğu yirmi yedi alt başlıktan müteşekkildir. Her başlıkta ilgili câmiye ait dinî, mimarî, siyasi ve efsanevi rivâyetler yer almaktadır.