Köl Tigin yazıtı'nın Çin kaynakları ile karşılaştırmalı olarak araştırılması

İkinci Kök Türk Devleti Kağanı Bilge Kağan'ın, kardeşi Köl Tigin'in anısına diktirmiş olduğu Köl Tigin Yazıtı, Türk tarihi için, eşsiz bir kaynaktır. Bu yazıtta, Köl Tigin'in hayattayken yapmış olduğu savaşlar ve elde ettiği başarılar, Bilge Kağan tarafından anlatılmaktadır. Ayrıca Türk adının ilk kez zikredildiği bu yazıt, Kök Türk dönemi Türk tarihi, dili ve kültürü açısından değerli ve zengin bilgiler içermektedir. Hitabet özelliğinde yazılmış olan yazıt, Türk milletinin varlığı için bir takım uyarılar içeren, Türk devlet düzeni, kültürü ve tarihi açısından önemli bilgiler vermektedir. Köl Tigin Yazıtını incelediğimiz bu çalışmamızın birinci bölümünde, Köl Tigin'in hayatından bahsederek, cenaze törenini, Çin kaynakları ile karşılaştırarak inceledik. Ardından Köl Tigin Yazıtının dikiliş aşamasını ve teknik özelliklerini inceledikten sonra, Yazıtın bulunuşu ve yazıtın üzerinde gerek dünya da gerekse Türkiye'de yapılmış olan araştırmalara değindik. İkinci Bölümde, Köl Tigin Yazıtının içeriğinin daha iyi anlaşılması için diğer yazıtlar ile karşılaştırarak Yazıtı daha iyi anlaşılabilir hale getirmeye çalıştık. Daha sonra Yazıtı, Çin kaynakları ile karşılaştırarak, yazıtta geçen olayların Çin kaynaklarında var olup olmadığına, var ise olayların benzer ve farklı yönlerini, ortaya koyduk. Köl Tigin abidesi bulunduğu tarihten bu zamana kadar kesintisiz bir metin olarak çevrilip yayınlanmıştır. Tezimizde, Köl Tigin Yazıtını, kronolojik şekilde on bir bölüme ayırarak, tarihsel değerini daha iyi ortaya koymak istedik. Yazıtı ayırdığımız bu bölümlerde, yazıtta özet olarak geçen yerleri detaylı inceledik. Yazıtta Hükümdarların yaptığı savaşların kaç tane olduğu yazmakta ancak hangi halklara karşı kaç savaş yapıldığı yazmamaktaydı. Bu çalışmamızda, Hükümdarların yaptığı savaşları, hangi halklar ile kaç tane savaş yapıldığını, savaşların geçtiği yerleri, tarihleri ve asker sayılarını inceledik. Elde edilen sonuçları tablolarda gösterdik. Ayrıca, bu karşılaştırma sırasında Köl Tigin Yazıtı ve Kök Türk tarihi ile ilgili daha önce yapılmış olan çağdaş araştırmalardan da yararlanmış olduk. Üçüncü bölümde ise Köl Tigin Yazıtında geçen boy adları, unvanlar, terimler, kişi ve yer adlarını, diğer yazıt ve Çin kaynakları ile karşılaştırılarak, çağdaş araştırmaların yardımı ile inceledik. Dördüncü bölümde, Köl Tigin Yazıtında okunamayan ya da problemli gördüğümüz yerlere yeni görüş ve tespitlerde bulunduk. Böylece Köl Tigin Yazıtını daha anlaşılır bir hale getirerek, tarihi değerinin daha iyi anlaşılmasını sağlamaya çalıştık. Anahtar Sözcükler Kök Türkler, Köl Tigin Yazıtı, Orkun Yazıtları, Çin Kaynakları, Köl Tigin, İkinci Kök Türk Devleti, Bilge Kağan, Tonyukuk, Kutlug, Kapgan, Tang Hanedanı, Çin.