Konya il merkezindeki aile sağlığı merkezlerine başvuran 15 yaş ve üzeri kişilerde sigara kullanımı prevalansı ile etkileyen faktörlerin değerlendirilmesi

Amaç: Bu çalışmada Konya il merkezinde 15 yaş ve üzeri sigara ve tütün kullanım sıklığının belirlenmesi,sigara içen kişilerde sigarayı bırakmak için özellikle de gençler ve sigara içmeye yeni başlayanlarda etkin bir farkındalık oluşturmak, sigara bırakmak için çabası olan ancak farklı nedenler ile motivasyon düşüklüğü yaşayanların bu sebebini tespit edebilmek,sigara içen kişilerin sigara bırakmaya hazır olup olmadıklarını saptamak,sigaraya olan fiziksel ve psikolojik bağımlılık çeşitleri, etki eden faktörler ve aralarındaki ilişkilerin incelenmesi sonucunda sigara içme nedenlerinin daha iyi anlaşılması ve sigarayı bıraktırmak için uygun adımların tespit edilmesi amaçlanmıştı. Gereç ve yöntem: Çalışmamıza Konya il merkezindeki ASM'lere başvuran 15 yaş üzerindeki hasta ve yakınlarının ASM'lerdeki işleri bittikten sonra ASM dışında gönüllük esası ile öncesinde ön bilgi verilerek kendilerinin doldurulması şeklinde uygulandı. Çalışmaya katılan 900 katılımcıya açık ve kapalı uçlu sorulardan oluşan 86 sorudan oluşan anket uygulandı. Sigara içme durumunun tasnifi için tüm dünyada kabul görmüş soruların Türkçe uyarlaması kullanıldı. Sigara İçenlerin ve bırakanların, bırakmada aşamalı değişim süreci yönünden tasnifi için, Prochaska ve arkadaşlarının önerdiği soru takımının Türkçe uyarlaması kullanıldı. Sigara kullanan katılımcıların bağımlılık düzeylerini değerlendirmek için Fagerström Nikotin Bağımlılık Testi (FNBT) kullanıldı. Toplanan verilerin analizleri R 4.3.1 (R Core team, 2023) istatistik programi kullanılarak yapıldı. Bulgular: Sigara içen katılımcıların yaş ortalaması 36,6 ± 4,61, sigarayı bırakmış katılımcıların ortalaması 37,9 ± 4,97, hiç içmemiş olanların yaş ortalaması 34,5±4,84'tü. Katılımcıların %55'i kadın (n=497), %45'i (n=403) ise erkekti. Karatay, Selçuklu ve Meram bölgelerinden 300'er kişi olmak üzere 15 yaş ve üzerindeki toplam 900 gönüllü katılımcıya anket uygulandı. Çalışmaya dahil edilen kişilerin yaş ortalaması 35,60 ± 18,51 yıl, boy ortalaması 167,06 ± 9,27 cm, ağırlık ortalamaları 71,64 ± 15,64 kg olarak bulundu. Çalışmaya katılan ve halen sigara kullanan kişilerin (n=269) sigaraya başlama yaş ortalaması 17,63 ± 5,63 yıldı. Bu kişilerin ortalama sigara içme süresi 17,35 ± 14,76 yıldı. Çalışmadaki sigarayı bırakmış 119 kişinin ortalama sigara içmeme süresi 9,36 ± 9,22 yıl idi. Bu kişilerin ortalama sigaraya başlama yaşı 17,57 ± 3,94 olup, ortalama olarak da 14,76 ± 15,09 yıl boyunca sigara içtiklerini bulundu. Kişilerin yaş grupları ile sigara içme durumları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edildi (p<0,05). Kişilerin cinsiyetleri ile sigara içme durumları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edildi (p<0,05). Sigara içenlerin %34'ü (n=91) kadın iken, %66'sı (n=178) erkek nüfustu. Sigarayı bırakan kişilerin %37'si (n=44) kadın iken %63'ü (n=75) erkekti. Hiç sigara içmeyenlerdeki durum ise %71'i (n=362) kadın iken, %29'u (n=150) erkek olduğu görüldü. Çalışmadaki sigara içen kadın ve erkeklerin sigaraya başlama yaşı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık bulundu (p<0,05). Çalışmadaki sigara kullanan kadınların ortalama sigaraya başlama yaşı sigara kullanan erkeklere göre daha yüksekti. Çalışmadaki sigara içmeyi bırakan kadın ve erkeklerin sigaraya içme süreleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık bulundu (p<0,05). Çalışmadaki sigarayı bırakan erkeklerin ortalama sigara içme süresi sigarayı bırakan kadınlara göre daha yüksek olup iki katından daha fazlaydı. Kişilerin medeni durumları ile sigara içme durumları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edildi (p<0,05). Sigara içenlerin %64'ü (n=171) iken, %36'sı (n=98) bekar veya boşanmıştı. Sigarayı içmeyi bırakmış olanların %71'i (n=85) evli, %29'u (n=34) bekar ya da boşanmıştı. Hiç sigara içmeyenlerin ise %55'i (n=280) evli, %45'i (n=232) bekar ya da boşanmıştı. Kişilerin çocuk sahip olup olmama durumları ile sigara içme durumları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edildi (p<0,05). Sigara içenlerin %60'ının (n=161) çocuğu varken, %40'ının (n=108) yoktu. Kişilerin eğitim durumları ile sigara içme durumları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edildi (p<0,05). Kişilerin çalışıp çalışmama durumları ile sigara içme durumları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edildi (p<0,05). Sigara içenlerin %79'u (n=212) bir işte çalışmakta iken, %10'u (n=26) herhangi bir yerde çalışmamakta, %11'i (n=31) ise ev hanımıydı. Kişilerin gelir düzeyleri ile sigara içme durumları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edildi (p<0,05). Kişilerin kronik hastalığa sahip olma durumları ile sigara içme durumları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edildi (p<0,05). Sigara içenlerin %18'inin (n=49) kronik hastalığı mevcutken, %82'sinin (n=220) kronik bir hastalığı yoktu. Kişilerin alkol kullanma durumları ile sigara içme durumları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edildi (p<0,05). Sigara içenlerin %27'si (n=73) alkol kullanmakta iken, %73'ü (n=196) ise kullanmamaktaydı. Çalışmadaki kişilerin düzenli ilaç kullanımı ile sigara içme durumu arasındaki ilişki istatistiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,05). Çalışmadaki sigara içen kişilerin (n=269) Fagerström bağımlılık seviyesine göre dağılımı incelendiğinde, %2'sinin (n=6) çok az bağımlı, %39'unun (n=104) az bağımlı, %23'ünün (n=61) orta derece bağımlı, %33'ünün (n=90) çok bağımlı ve %3'ünün (n=8) aşırı bağımlı olduğu görüldü. Çalışmadaki sigara içen kişilerin Fagerström bağımlılık seviyelerine göre ortalama sigaraya başlama yaşında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık tespit edildi (p<0,05). Az bağımlı kişilerin sigaraya başlama yaşının orta ve çok bağımlı kişilere göre daha yüksek olduğu görüldü. Çalışmamızdaki halen sigara kullanan sigarayı bırakmayı denemeyen 120 kişinin Katılımcılar transteorik modele göre kategorize edildiğinde; %85'inin (n=102) düşünme öncesi aşama, %5'nin (n=6) düşünme aşaması ve %10'unun (n=12) hazırlık aşamasında olduğu tespit edildi. Çalışmadaki sigarayı bırakmış kişilere sigarayı bırakma konusunda etkili olan faktörler sorulmuş olup, bu kişilerin %48'i (n=57) sağlık problemleri, %27'si (n=32) özel bir nedeni olmadığını, %24'ü (n=28) ailesinin etki ettiğini, %24'ü (n=28) sigara fiyatlarının etkisini, %8'i (n=9) ekonomik nedenleri, %5'i (n=6) arkadaş etkisini, %5'i (n=6) yakın çevresinin duyduğu rahatsızlığın etkili olduğunu belirtti. Çalışmadaki sigarayı bırakmış 119 kişilerin %79'unun (n=94) sigarayı birdenbire bıraktıkları, %17'sinin (n=20) azaltarak yavaş yavaş bıraktıkları, %3'nün (n=4) NRT ile bıraktıkları, %1'nin (n=1) ise vareniklin ile bıraktığı görüldü. Sonuçlar: Sigara ile yapılacak mücadelede sağlık çalışanlarına özellikle de 1. basamak çalışanları ve aile hekimlerine büyük görev düşmektedir. Her yaş grubundan bireylerin öncelikle başvurduğu aile hekimleri, koruyucu sağlık hizmetlerini yerine getirmedeki önemleri, kendine özel disiplini ve hastalarına bütüncül yaklaşımları ile kendilerine başvuran kişilerin sigaraya başlamaması ve halen kullanmakta olanların bıraktırılması konusunda çok önemli bir konumdadır. Çalışmamızda da bulduğumuz ve literatürdeki birçok çalışma ile paralel çıkan sigaranın zararları konusundaki bilgi eksikliğinin hem başlama nedeni hem de bırakmadaki başarıya olan etkisi çok fazladır. Bu doğrultularda ulusal ve yerel politikalarla beraber aile hekimlerinin başvuran bireylerdeki sigara sorgulama ve zararları hakkındaki verecekleri yeterli bilgilendirme sigara ile yapılacak mücadelede en önemli unsurdur.