Konya'da tüketilen balıklarda ağır metal düzeylerinin belirlenmesi

ÖZET Doktora Tezi KONYA'DA TÜKETİLEN BALIKLARDA AĞIR METAL DÜZEYLERİNİN BELİRLENMESİ Hadeel Abduljabbar Abbas ALMAFRACHI Çankırı Karatekin Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Biyoloji Anabilim Dalı Danışman: Dr. Öğr. Üyesi İlkay ÇORAK ÖCAL Eş Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Numan Emre GÜMÜŞ Ağır metallerin biyolojik olarak parçalanamaması ve çevrede birikme özelliğine sahip olmaları, onları su ortamı ve dolayısıyla besin kaynağı olarak balıklarla beslenen insanlar için zararlı hale getirmektedir. Bu çalışmada Konya ilinde yerel pazarlarda yaygın olarak satılan ve halk tarafından oldukça fazla tüketilen; sazan (Cyprinus carpio), gökkuşağı alabalığı (Oncorhynchus mykiss), barbun (Mullus barbatus), Çipura (Sparus aurata), ıskarmoz (Sphyraena sphyraena), sardalya (Sardina pilchardus) levrek (Dicentrarchus labrax), hamsi (Engraulis encrasicolus), kefal (Mugil cephalus) ve istavrit (Trachurus mediterraneus) türlerinin biyoakümülasyon düzeylerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Balık türlerinin kas dokusundan alınan örnekler ICP-OES cihazıyla analiz edilmiştir. Çalışılan 11 ağır metal (alüminyum (Al), arsenik (as), baryum (Ba), kadmiyum (Cd), krom (Cr), lityum (Li), demir (Fe), manganez (Mn), Nikel (Ni), selenyum (Se) ve çinko (Zn)) arasında Se ve Ni konsantrasyonları balık türleri arasında istatiksel olarak önemli farklılık göstermemiştir. Sazan, ıskarmoz ve istavritler de ortalama Cd konsantrasyonları MHPRC (2013), TGK (2011) ve EC (2006) sınır değerlerinin üzerinde bulunmuştur. Ayrıca bu çalışmada balık türlerinde tespit edilen metal konsantrasyonlarını değerlendirebilmek için insan sağlığı risk metotları kullanılmıştır. Hedef Tehlike katsayısı (THQ) ve Tehlike indeksi (HI) sonuçları, balık türlerinde bireysel veya birleşik metallerin alımından kaynaklanan kanserojen olmayan sağlık etkilerinin tüketiciler için beklenmediğini ortaya koymuştur. Bu durum, kanser dışı sağlık risklerinin olmadığını göstermektedir. Barbun ve hamsi hariç diğer balık türlerine ait kanser riski (CR) değerleri kabul edilebilir aralıkta bulunmuştur. CR sonuçlarına göre, barbun ve hamsi balığının tüketilmesi sonucu inorganik arseniğe maruz kalan insanların kansere yakalanma riski bulunmaktadır. 2023, 87 sayfa ANAHTAR KELİMELER: Ağır metaller, Risk değerlendirilmesi, Balık tüketimi, Bioakkümülasyon, Konya