Kültürel mirasın korunması ve sürdürülebilirliğine yönelik dijital kentsel bellek aktarım modeli

Kültürel miras, bir toplumun sahip olduğu geçmiş birikimini günümüze ve geleceğe taşıyarak toplumların varlıklarını sürdürmesini sağlamaktadır. Kültürel miras varlıkları toplumların belleklerinin oluşmasını sağlarken aynı zamanda bu belleklerin taşıyıcısı görevini de üstlenmektedir. Bu çalışmada geçmiş bellek birikimini yansıtan ve taşıyan kültürel miras öğelerini koruyamayan ve geleceğe aktaramayan yerleşimlerin varlığı problemi ele alınmaktadır. Kültürel miras varlıklarının kentsel bellek değerleri bilgi çağına uygun dijital ortamda herkesin erişebildiği ve içeriğini anlayabildiği bilimsel bir model ile aktarılıp değerlendirildiği takdirde, toplumda koruma bilinci (farkındalık) sürdürülebilinir hipotezi ile probleme çözüm aranmaktadır. Bu tez çalışmasında kentsel bellek aktarımı yoluyla kültürel miras varlıklarını zaman ve mekandan bağımsız bir şekilde dijital ortamda topluma sunan, toplumdan aldığı verilerle aktarımın başarısını değerlendiren ve sürdürülebilir bir koruma ve yaşatma için yorumlayan Dijital Kültürel Miras Bellek Modeli (DKMBM) geliştirilmiştir. Çalışmada kültürel miras varlıklarının kentsel bellek aktarımları mimari koruma odaklı insan ve mekan bileşenleriyle sözlü bellek aktarımı, yazılı ve mimari (görsel) bellek aktarımı, dijital bellek aktarımı aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. DKMBM'nin uygulanabilirliğinin sınanması modelin kavramsal çerçevesinin oluşturulması (bilgilendirme, katılım, soru sorma, oyun), uygulama ve değerlendirme aşamalarından meydana gelmektedir. Modelin tüm aşamalarında dijital ortamın (yasayasat.com) tasarımı, veri girişi, verilerin sayısallaştırılması ve içerik yönetiminde mimar ve bilgisayar mühendisleri eş zamanlı çalışmaktadır. Bilgilendirme bölümünde koruma ve yaşatma amaçlı bilimsel çalışmalara (tüzük, bildiri, mevzuat) dayalı oluşturulan ölçütlerle miras niteliğindeki bellek yapılarının sunumu yapılmaktadır. Katılım bölümünde mimari bellek mekanlarının geçmiş ve günümüz kullanım değerlerini öğrenen kullanıcının sentez yaparak "gelecekte bu yapılar yaşama nasıl dair olmalı?" sorusuna yorumu alınmaktadır. Soru sorma bölümünde kullanıcıya aktarımda ne kadar başarılı olunduğunun değerlendirilmesi yapılmaktadır. Oyun bölümünde de kullanıcının güdülenerek kentsel bellek değerlerini yansıtan mimari bellek mekanlarıyla tekrar karşılaşması sağlanmaktadır. Kentsel bellek değerlerini aktaramayan özgün kültürel miras varlıklarına sahip, ortak nüfus mübadelesi geçmişine sahip Niğde İli'nden üç yerleşim (Yeşilburç Köyü, Hançerli Köyü, Uluağaç Köyü) örneklem olarak seçilmiştir. DKMBM'ne uygun kültürel miras öğelerinin sözlü, yazılı ve mimari bellek değerlerinin dijitalleştirilmesi için örneklem yerleşimlerdeki insanların ve mekanların belleklerine yönelik alan çalışması yürütülmüştür. Alan çalışmasında mimari koruma disiplinine uygun şekilde yerleşimlerdeki bellek mekanlarının belgeleme çalışmaları ile birlikte yerleşimlerdeki yaşayanlarla sözlü görüşmeler yapılmıştır. Kültürel miras varlıklarının sözlü, yazılı, mimari bellek değerlerinin sunumu ve yorumunu sağlayan dijital içerikler modele uygun tasarlanan dijital ortamın oluşturulan veri tabanına yüklenmiştir. DKMBM'nin uygulanabilirliği tasarlanan dijital ortamı web aracılığıyla altı aylık süreçte farklı yaş ve eğitim aralıklarından 452 kullanıcının deneyimlemesi ile sağlanan verilerle sınanmıştır. Kullanıcıdan DKMBM'nin katılım ve soru sorma bölümlerinden alınan verilerin sayısallaştırılmış değerleri belirlenen hedefler ve öngörülere göre yorumlanmıştır. Kullanıcıların çalışmada sunulan kültürel miras varlığı bellek yapılarına önerilen işlevler arasından yaptığı seçimler aracılığıyla korumada kullanıcı katılımı sağlanmış, korumaya yönelik planlama için veriler elde edilmiştir. DKMBM ile uygulama sonrası dijital ortamda kültürel miras varlıklarının geniş bir kitleye yer ve zamana bağlı kalmaksızın belirlenen hedeflere uygun aktarıldığı görülmektedir. Modelin uygulaması sonucunda örneklem yerleşimlerdeki kültürel miras varlıklarına dair koruma farkındalığının kazandırıldığı kullanıcıların soru sorma bölümündeki başarı durumlarıyla ispatlanmıştır. Uygulama sürecinde modelin kullanıcı katılımlı koruma amaçlı turizm ve eğitim alanlarında da kullanılabilirliği ortaya konulmuştur.