Kur'an-ı Kerim'de Zâid harfler ve manayı ifade etmedeki etkisi

Bu çalışma, Arap dilinde i'rab açısından zorunluluk ifade etmeyen ancak anlam, vurgu, ahenk, tekid ve belagat bakımından önemli işlevler üstlenen "مِنْ، البَاء، لَا، مَا، إِنْ، أَنْ، الفَاء، الوَاو، اَل التعريف، الكَاف، رُبَّ، إِذْ، هَاءُ السكت" gibi zâid harfleri, özellikle Kur'ân-ı Kerîm'de nahiv (sentaks) ve belagat (retorik) yönleriyle incelemeyip manayı ifade etmedeki etkilerini hedeflemektedir. Tezin birinci bölümünde zâid kavramı tanımlanmış; zâid, aslî ve şibh-i zâid harfler arasındaki farklar açıklanmış; zâidliğin tespitine ilişkin ölçütler temelinde ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Çalışmada, zâid harflerin bulunduğu ve bulunmadığı yerleri ortaya koymak amacıyla, bağlam açısından benzer âyetler arasında karşılaştırmalar yapılmış; farklı kıraatlerin bu harflerin varlığı veya yokluğu üzerindeki etkisi incelenmiş ve konuyla ilgili eski dil âlimlerinin görüşleri karşılaştırmalı bir yöntemle analiz edilerek, meselenin nahiv ve belâgat boyutları ortaya konmuştur. Bu çalışmanın özgün katkılarından biri, Kur'ân-ı Kerîm'de yer alan zâid harfleri içeren ayetleri sistematik bir biçimde listeleyen istatistiksel bir tablo sunmasıdır. Söz konusu tabloda, her bir harfin geçtiği ayet; sûre ismi, sûre numarası, ayet numarası ve harfin yer aldığı kelimeyle birlikte ayrıntılı olarak belirtilmiştir. Bu çalışmada ele alınan konunun kapsamı; "ziyâde" kavramının tanımlanması, ziyâde olarak kullanılan lafızların belirlenmesi ve bu lafızların zâid kabul edilip edilmemesi hususunda müfessirler ile nahiv ve belagat âlimleri arasındaki görüş ayrılıklarının ortaya konulmasıyla başlamaktadır. Zâid unsurların kullanım şartları, kullanılma gerekçeleri ve bunların sıla, lağv, ilhak ve ıvaz gibi benzer anlam taşıyan terimlerle ilişkileri açıklığa kavuşturulmuştur. Sarf ilmi kapsamının dışında kalan zâid harf ve edatlar, nahiv ve belagat ilimleri açısından değerlendirilerek, bu harflerin cümle içerisindeki fâil, mübteda, mef'ûl ve diğer konumlarda hangi anlamları kazandırdığı ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Ayrıca, zâid harflerin kıyâsî (kurallı) ve semâî (kuralsız) oluşları ile Kur'ân-ı Kerîm'de zâidlik olgusu üzerine yapılan tartışmalar ele alınmış; örneklerle birlikte Kur'ân'da zâid olarak yer alan harf ve edatlar sistematik şekilde açıklanmıştır. Ziyâde lafzın cümle içerisindeki varlığı ile yokluğu arasında meydana gelen anlam farklılıkları ortaya konularak, konuya ilişkin temel kavram tanımları yapılmıştır.