Kurtubi Tefsiri`nde Esbab-ı Nüzul

vuı ÖZET Bu çalışmada, Vn/Xm. asır Endülüs tefsir ekolünün önemli isimlerinden Muhammed b. el-Kurtubî (ö. 671/1273)'nin hayatı ve Kurtubî Tefsiri olarak bilinen eserinde esbâb-ı nüzule yaklaşımı ele alınmıştır. Endülüs'ü işgal hareketini genç yaşta yaşayıp, Kurtuba'nın düşmesinin ardından Mısır'a göç ederek el-Minye bölgesine yerleşen Kurtubî, yanda kalan eğitimini tamamladıktan sonra, ömrünün geri kalan kısmını tefsirine ve diğer eserlerinin telifine adamıştır. Dindar bir kişiliğe sahip olan Kurtubî, fıkıh, lügat ve kıraat alanlarındaki birikimini ansiklopedik mahiyetteki ahkâm ağırlıklı tefsirinde ortaya koymuştur. Kurtubî, tefsirinde me' sur tefsire (hadisler) öncelik tanımıştır. Uygun düşen âyetlerin tefsirinde Ehl-i sünnet dışı mezhepler ve inkarcılarla münakaşaya girmeyi, zamanının siyâsî, sosyal ve tarihî olaylarına da değinmeyi ihmal etmemiştir. Çalışmada, tefsirdeki esbâb-ı nüzul rivayetleri geniş bir tasnife tabi tutulmuştur. Söz konusu rivayetlerin tefsirdeki takdim şekli, takdiminde kullanılan ifadeler, bu hususta Kurtubî'nin kaynaklan, rivayetler hakkındaki değerlendirmeleri, bu haberleri dönemindeki olaylarla irtibatlandırması ve bu haberlerinden istifadesi incelenmiştir. Çalışma, Kurtubî'nin bu konuya büyük önem atfettiğini ortaya koymuş olup, müfessirin kaydettiği yüzlerce sebeb-i nüzul haberlerini başta kütüb-i sitte olmak üzere, diğer muteber hadis kaynaklan yanında Taberî, Vahidî, İbn Atıyye ve diğerlerinden bazen senedle, bazen de ilk râvî veya kaynağım vererek naklettiği görülmüştür. Diğer yönden müfessir, sahabe, tabiîn ve tebe-i tabiînden de çoğu kere senedsiz esbâb-ı nüzul haberleri verir ve bunları diğer müfessirlerin görüşleriyle birlikte sunup değerlendirir. Bu bağlamda delil ve karinelere uygunluk arz eden rivayet, müfessir yanında kabul görmektedir. Bu yolun hadis disipliniyle uygunluk arz eden bir değerlendirme olduğu ortaya çıkmıştır. Öte yandan çalışma Kurtubî'nin, sebebin ve nüzulün taaddüdü meselelerine cevaz verdiğim de ortaya koymaktadır. Keza kaydettiği birden fazla nüzul rivayetleri arasında tercihte bulunmayı da ihmal etmeyen müfessir, bazı rivayetlerin kabul veya reddi hususunda hadisçilerin değerlendirmelerine yer vermiştir. Yine çalışma, müfessirin özellikle fikhî konularda sebeb-i nüzul rivayetlerinden âzami derecede istifade ettiğini ve muhtelif yerlerde delil olarak kullandığım ortaya koymuştur.