Bizans Trakyası'nın kayalık peyzajında yaşam: Yıldız Dağlarında kayaya işlenmiş hikayeler

Bizans toplumu jeolojinin elverdiği her yerde kaya oyma mimariyi yaşadığı çevreyi ihtiyaçları ve düşünce sistemleri doğrultusunda şekillendirmede temel araçlardan biri olarak kullanmıştır. Bu tez çalışması Yıldız Dağları'nın Orta Çağ sakinlerinin hayatlarına ana kayaya bıraktıkları izler aracılığıyla ışık tutmaktadır. Çalışmanın merkezinde, mevcut literatürde büyük ölçüde göz ardı edilmiş olan bir grup Orta Çağ kaya oyma yapısı yer almaktadır. Söz konusu yapı grupları, toplamda üç sene süren bir alan çalışması ile etraflıca incelenmiş ve belgelenmiştir. Bunun yanı sıra, tez çalışmasında arkeoloji teorisindeki yeni materyalist yaklaşımlardan yararlanılmıştır. Böylece, kaya oyma mimari yalnızca insan merkezli bir mekân oluşturma pratiği olarak değil, insan ve insan dışı varlıkların iş birliğinin bir sonucu olarak ele alınmaktadır. Bu doğrultuda, kaya oyma mekâna biçim veren kayanın ve kayalık peyzajı şekillendiren suyun failliği özellikle öne çıkmaktadır. Alan çalışması sonucunda elde edilen kapsamlı arkeolojik verinin bu teorik çerçeve içinde değerlendirilmesi Bizans Trakyası'nın çok katmanlı tarihsel peyzajını ortaya koymayı mümkün kıldı. Önceki araştırmalarda, Bizans'ın kaya oyma mimarisi çoğunlukla yaratıcılıktan yoksun olarak nitelendirilmiş ve neredeyse istisnasız olarak manastırcılık faaliyetleri ve keşişlerle ilişkilendirilmiştir. Buna karşın, tez kapsamında Yıldız Dağları'nda gerçekleştirilen araştırma, kayalık malzemeye farklı derecelerde müdahalelerle şekillenen karmaşık yaşam alanlarını işaret etmektedir. Ayrıca, kaya oyma yapıların hem keşiş topluluklarının hem de diğer kırsal yerleşimlerin sakinlerinin ihtiyaçlarına yanıt veren bir dizi işlev barındırdığını gözler önüne sermektedir. Yıldız Dağları ve daha geniş anlamıyla Trakya, bir yandan İmparatorluğun değişken ve çatışmalı kuzeybatı sınırına yakın, öte yandan da başkent Konstantinopolis'in hinterlandında özel bir konumda yer almaktadır. Bu tez çalışması, kaya oyma yapı gruplarının bölgedeki ana ulaşım ağları ve genel yerleşim dokusuyla yakın ilişkilerini göstermektedir. Söz konusu alanlar, genellikle tarıma elverişli arazilere ve önemli su kaynaklarına hâkim konumlarda bulunmakta ve Orta Çağ kırsal topluluklarının içinde bulundukları verimli ve önemli bölgeyi dönüştürmelerine ve kontrol etmelerine imkân sağlamaktadır.