Lisansüstü sanat eğitimi programlarında otobiyografik ifade olanaklarına dayalı çağdaş sanat uygulamalarının psikanalitik ve otoetnografik analizi

1960'lı yıllarda modernizmin bitmesiyle başlayan ve günümüzde de devam eden çağdaş sanatın oluşum nedenleri, modern dönemde gelişen akılcılık, teknolojik ilerlemeler, I. ve II. Dünya savaşları, kapitalizm gibi çok çeşitli toplumsal ve küresel olayların sorgulamalarıyla, yani postmodern teori ile aynı zeminde ortaya çıkmıştır. Çağdaş sanat, geleneksel sanattan farklı bir yaklaşım ortaya koyarak, her nesnenin sanatsal ürüne dönüşebildiği, biçimden çok içerik yapısının önem taşıdığı bir üslubu taşımaktadır. Çağdaş sanatta daha çok öne çıkan bireysel yaklaşımlar, öznel tavır, sanatta içeriğin biçime göre önem kazanması durumu ile birlikte, çağdaş sanatçıların eserlerinde ve sanat eğitimi öğrencilerinin sanatsal uygulamalarında, kendilik algısı ve 'ben'e, benliğe dair olgulara (otobiyografisine, benliğine, deneyimlerine vb.) ve yaşanan topluma dair unsurlar ve kültürel olgulara (otoetnografik verilere) daha fazla yönelme söz konusu olmuştur. Çağdaş sanatçıların, kendilerine/otobiyografilerine yönelmeye başlamalarında, modernite ile başlayan bireysellik düşüncesi, psikanalizin gelişmesiyle bellek konusunun dikkat çekmesi, postmodern kuramlarda bireyselliğe yapılan eleştirilerle biricikliğin mümkün olmadığı düşüncesi önemli etkenlerdir. Ayrıca postmodern kuramcı Derrida'nın ilk otobiyografik yapıt olduğu kabul edilen Rousseau'nun 'İtiraflar' yapıtını yapıbozuma uğratması ve kimlik konusunun önemli hale gelmesiyle bireysel deneyim üstünden ötekileştirilme durumunun yansıtılması gibi birçok nedenle çağdaş sanatçıların kendi otobiyografilerine yöneldikleri hatta bir itiraf etme kültürü oluştuğu, ilgili literatürde kuramsal olarak görülmektedir. Buna dayalı olarak da, araştırmada incelenen otobiyografik sanatsal ifadeye dayalı eserler üzerinden, çağdaş sanatın da, yaşamın bilinmeyen yönlerinin sanatsal bir sunumu, bireysel yaşamın özne nesne bütünlüğüne dayandığı ortaya koyulmaktadır. Araştırmada otobiyografi kavramı incelenirken, hatırlama eyleminden dolayı bellek kavramı ve belleğin alt alanı olan otobiyografik bellek incelemeleri, epizodik belleğin bir alt bölümü olarak incelenmesi önem taşımaktadır. Kişinin tüm deneyimleri ve anıları bu bölümde mekan ve zaman bilgisi ile saklanmaktadır. Otobiyografik bellek, bireyin kendi yaşamı ile ilgili deneyimleri saklamasından ötürü benlik-kendilik algısını oluşturmaktadır. Bu noktada, otobiyografik ifadeye dayalı sanatsal uygulama ortaya koyarken bu belleğin ve benlik-kendilik algısının kullanımı söz konusudur. Benlik konusu araştırma probleminde önemli bir kavram olarak, bireyin kim olduğunun bilgisi ve ötekilerle ilişkisiyle şekillenen bir yapıdır ve kişinin kendisine ve çevresine algısını düzenlemekte, güdüleri oluşturmada yardımcı olmaktadır. Araştırmada, otobiyografi kavramı bir araştırma yöntemi olarak kullanılmış, bu bağlamda otobiyografik eserleri olan çağdaş sanatçılar ve lisansüstü sanat eğitimi öğrencilerinin uygulamaları tespit edilerek, eserler üzerinde psikanalitik ve otoetnografik eleştiri yöntemi uygulanmıştır. Araştırmada amaç; çağdaş sanatta, otobiyografik anı, kişisel belleğin ifade aracı olarak kullanıldığı eserleri saptamak, kuramsal incelemeler ışığında, otoetnografik ve psikanalitik eser eleştirisi ile elde edilen verilerin analizlerini yapmaktır. Araştırmada, seçilen otobiyografik eserleri ortaya koyan çağdaş sanatçıların yaratma süreçlerindeki otobiyografik olguları, psikolojik ve kültürel etkileri ortaya koymak ve bire bir görüşmeler yolu ile lisansüstü sanat eğitimi programlarında otobiyografik ifade olanaklarına dayalı çağdaş sanat uygulamaları ve otobiyografik eserlerin psikanalitik, otoetnografik analizi üzerine öğrenci görüşlerini saptamak da amaçlanmaktadır. Araştırmada kültürel olgular, kültürel kodlar, sosyal kimlik ve sosyal ilişkiler ağı incelenmekte ve psikanalitik yöntem analizinde ortaya çıkartılması hedeflenen, oto-biyografik anı belleği kullanımı, kişisel ve kolektif geçmişin dışavurumsal olarak sanatsal uygulamalarda ortaya koyulması, geçmişin-bilinçdışının yaratım sürecine etkileri incelenmektedir. Araştırmada, analiz yöntemi olarak kullanılan psikanalitik eser eleştiri yöntemi, sanatçıların üretim sürecindeki otobiyografisi ve psişik olguların çözümlenmesinde önem taşıyan bir yöntem olarak kullanılmaktadır. Araştırmada, amaçlı örneklem oluşturularak otobiyografik ifadeye dayalı uygulamalar ortaya koyduğu tespit edilen sekiz (8) lisansüstü sanat eğitimi öğrencisi ile birebir görüşülmüştür. Araştırmacı tarafından, uzman görüşleri doğrultusunda hazırlanan görüşme formu ile pilot ve esas görüşme olarak öğrencilerin görüşleri alınmıştır. Araştırmada, otobiyografik ifadeye dayalı uygulamalar üreten çağdaş sanatçıların ve lisansüstü sanat eğitimi öğrencilerinin, yaşadığı toplumdan ve kültürden etkilenmelerle de üretim yaptıkları, zaman zaman kişisel deneyimin bu kültürel ve toplumsal olgularla kesişerek sanatsal motivasyona dönüştüğü tespit edilmiştir. Araştırmada tespit edilen çağdaş sanatçıların eserlerinde ve lisansüstü sanat eğitimi öğrencilerinin uygulamalarında, etnografik açıdan önem taşıyan toplumun kültürel yapısı, sosyal düzeni ve kültürel yapı bakımından otoetnografik bilgilerin, benliğin aktarımı, otoetnografik verilerin simgesel biçim/sembol olarak yansımaları ve ötekinin etkileri bulgulanmıştır. Araştırmada, Türkiye'deki lisansüstü sanat eğitim programları incelenmiş, otobiyografik ifadeye dayalı sanatsal üretimleri sağlayacak kuramsal ve uygulamalı derslerin yeterli sayıda olmadığı tespit edilmiştir. Çağdaş sanatta, öne çıkan bir sanatsal üretim biçimi olan otobiyografik ifadeye dayalı çağdaş sanat incelemelerinin ve içeriklerin, çağdaş sanat eğitiminin de gerekliliklerinden biri olduğu, çağdaş eğitimde de sanatsal üretimler ve düşünsel açıdan lisansüstü sanat eğitimi öğrencilerine katkıları olacağı ortaya koyulmuştur.