Madde ve ısı ünitesine ilişkin çoklu gösterimlerin ortaokul öğrencilerinin bilişsel yapılarıyla karşılaştırılarak incelenmesi

Amaç: Çalışmanın amacı, madde ve ısı ünitesine ilişkin çoklu gösterimlerin ortaokul öğrencilerinin bilişsel yapılarıyla karşılaştırılarak incelemektir. Materyal ve Yöntem: Çalışmanın birinci aşamasını doküman analizi yöntemi, ikinci aşamasını araçal durum çalışması, üçüncü aşamasını içerik analizi oluşturmaktadır. Çalışmanın ilk amacı ders kitaplarında ve ders defterlerinde yer alan madde ve ısı ünitesiyle ilgili kavramların ve süreçlerin çoklu gösterimler açısından incelenmesidir. Fen Bilimleri dersinde kullanilan ders kitaplari ve ders defterleri Gkitzia, Salta ve Tzougraki'nin (2011) oluşturduğu kriter ve kod listesine uygun olarak betimsel analiz edilmiştir. Araştırmanın birinci alt problemine yönelik MEB'in belirlediği (Tebliğler Dergisi, 2019) ortaokullarda okutulan 2022-2023 Eğitim-Öğretim yılında kullanılan Fen Bilimleri ders kitaplarından altıncı sınıf seviyesinden üç tane ders kitabı seçkisiz olmayan amaçlama örnekleme yöntemine göre seçilmiştir. Ders defterleri ise beş şubeden düzenli defter tutan öğrencilerden seçilmiştir. Bu çalışmanın ikinci amacı öğrencilerin madde ve ısı ünitesiyle ilgili bilişsel yapılarını incelemektir. Araştırmanın ikinci alt problem için araçsal durum çalışması kullanılmıştır. 6. Sınıf öğrencilerine uygulanan açık uçlu soruların analizinde kelime ilişkilendirme testi kullanılarak analiz edilmiştir. Çalışmanın örneklemini Aydın ilinin Çine ilçesinde Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı ortaokuldaki 6. sınıf öğrencilerinden rastgele seçilen 30 öğrenci oluşturmuştur. Çalışmanın üçüncü amacı çoklu gösterimlerle öğrencilerin bilişsel yapılarını karşılaştırarak incelemektir. Çalışmada üçüncü alt probleme yönelik içerik analiz yöntemi kullanılmıştır. Bulgular: Çalışmada ders kitaplarında en fazla makroskobik boyutta en az ise sembolik boyutta çoklu gösterime yer verildiği saptanmıştır. Ders defterlerinde ise makroskobik ve mikroskobik boyuttaki görseller eşit sayıda yer almıştır.Öğrencilerin bilişsel yapıları incelendiğinde katı,sıvı ve gaz kavramlarının frekans tablolarında daha fazla yer aldığı saptanmıştır. Daha sonra bu kavramları erime,donma, buharlaşma,kütle ve hacim gibi kavramlar izlemiştir. Kurulan cümlelerde maddenin halleri ve hal değişimiyle ilgili cümleler kurulmuştur. Çizilen görsellerde ise maddenin halleri,maddenin hal değişimi ve maddenin tanecikli yapısıyla ilgili çizimler yapılmıştır.Çoklu gösterimlerle bilişsel yapı incelendiğinde öğrencilerin makroskobik boyutta çizimler yaptığı sembolik ve mikroskobik boyutta çizimlere daha az yer verdiği saptanmıştır. Fen Bilimleri dersinde çoklu gösterimlerle ilgili animasyonlar, görseller, üç boyutlu modeller ve maketler kullanılabilir. Sonuç: Öğrencilerin en fazla makroskobik gösterim boyutundaki bilgileri yapılandırdıkları saptanmıştır. Araştırmaya katılan 6. Sınıf öğrencilerinin 'Madde ve Isı' ünitesindeki bilgileri ana hatlarıyla yüzeysel bilişsel yapılarında yer verdikleri sonucuna ulaşılmıştır. Kanıtlanabilirlik açısından deney ve gözlem gibi somut yollarla ortaya çıkarılan makroskobik boyut mikroskobik ve sembolik boyuta göre öğrencilerin bilişsel yapılarında daha fazla yer almıştır. Ayrıca makroskobik, mikroskobik ve sembolik boyut arasında bağlantı kurmada zorlanmışlar ve üç çeşit gösterim arasında geçiş yapamadıkları sonucuna ulaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Çoklu Gösterimler, Ders Kitabı, Madde ve Isı, Kelime İlişkilendirme Testi, Bilişsel Yapı.