Makine çevirisi ve dijitalleşme bağlamında çevirmenlik mesleğinin dönüşümü

Bu tez çalışması, makine çevirisi ve dijitalleşme bağlamında yaşanan gelişmeler ışığında çevirmenlik mesleğinin dönüşümünü ele almayı amaçlamaktadır. Çalışmanın çıkış noktasını teknolojik gelişmelerle ortaya çıkan otomatikleşme olgusunun bir sonucu olarak çevirinin insanların yaptığı bir eylem olmaktan çıkacağı ve çevirmenliğin de aralarında bulunduğu birçok mesleğin ortadan kalkacağı yönündeki iddialar oluşturmaktadır. Bu bağlamda çalışma, çevirmenlik mesleğinin makine çevirisinin dil hizmetleri sektöründe giderek yaygınlaşmasının ve dijitalleşmenin etkisiyle ortaya çıkan yeni roller, görevler, etiketler, alanlar ve metin türlerinden nasıl ve ne derecede etkilendiğini sektörel veriler ve bulgular ile alanyazın taramasına dayalı olarak incelemekte ve söz konusu incelemenin sonuçlarına dayanarak tespit edilen dönüşümden hareketle çeviri/çevirmen edinci kavramını ve boyutlarını yeniden ele almaktadır. Çalışma, söz konusu irdeleme aracılığıyla günümüzün ve geleceğin ihtiyaçlarına cevap verecek nitelikte bir çevirmen edinci ve eğitiminin inşasına katkıda bulunma hedefini de taşımaktadır. Bu bağlamda öncelikli olarak uluslararası sektör kuruluşlarının yayımladığı belgelerde sunulan veriler ve bulgular ile alanyazındaki çalışmalar incelenmiş ve makine çevirisi alanındaki gelişmelerin ve dijitalleşmenin etkisiyle çevirmenlerin oynadığı rollerde ve gerçekleştirdikleri görevlerin kapsamında büyük dönüşümlerin olduğu, katma değeri yüksek yeni rollere ve meslek etiketlerine yönelimlerin söz konusu olduğu görülmüştür. Çeviribilimde son derece merkezi bir konumda olan kaynak metin ve erek metin kavramlarının da büyük bir dönüşüm geçirdiğini ortaya koyan sektör ve alanyazın verileri ve bulguları, farklı içerik üretim ortamlarının ve biçimlerinin ortaya çıkmasıyla birlikte çevirmenlerden beklenen bilgi ve becerilerin arttığını ve büyük çeşitlilik kazandığını göstermiştir. Çevirmenlerin söz konusu gelişmeler karşısında nasıl bir edince sahip olmaları gerektiğini de sorgulayan tez kapsamında, günümüzdeki rol ve alanlar ile öngörülemeyen gelecekte oluşacak rol ve alanlarda yüksek kaliteli ve yaratıcı işlerin ortaya koyulabilmesi, çeviri yoluyla ve/veya çeviri bağlamında katma değerli ürün ve hizmetlerin üretiminin sağlanabilmesi için ihtiyaç duyulan edincin uyarlanabilir bir uzmanlığa ve yaşam boyu öğrenme anlayışına dayalı, bilgi, beceri, tutum ve değerlerden oluşan ve sabit olmayan, çok yönlü 'girişimcilik edinci' olduğu sonucuna varılmıştır. Bu bakış açısından hareketle Türkiye'deki çeviri eğitimi lisans programlarındaki dersler ve çevirmenlik meslek profilini ve mesleğin başarılı bir şekilde icra edilebilmesi için gereken bilgi, beceri, tavır ve tutumları ortaya koyan "Ulusal Meslek Standardı Çevirmen Seviye 6" belgesi girişimcilik edinci odağıyla incelenmiştir. İncelemenin ilk aşaması olan eğitim programlarına bakıldığında, girişimcilik edincinin, genel olarak, programlardaki dersler açısından merkezi bir konumda olmadığı gözlemlenmiştir. Bu bağlamda, çeviri eğitimi veren programların, makine çevirisinin ve dijitalleşmenin etkisiyle çevirmen edincinin merkezinde yer alması gerektiği savunulan girişimcilik edincini inşa edecek derslerin bir bütünlük ve sistem dahilinde, birbirini tamamlayıcı bir anlayışla verilmesini sağlayacak şekilde güncellenmesi önerisinde bulunulmuştur. "Ulusal Meslek Standardı Çevirmen Seviye 6" kapsamındaki inceleme sonucunda ise belgede yer verilen görev ve becerilerden bazılarının girişimcilik edincinin bazı alt alanları ile belirli açılardan örtüştüğü görülmüştür. Öte yandan, söz konusu standardın özellikle yeni oluşan roller ve alanlar bağlamında girişimcilik edinci odağıyla yeniden ele alınmasının, teknolojinin getireceği belirsizliklerin bir tehditten çok fırsat olarak görülebilmesi, ağırlıklı olarak teknoloji güdümünde giden bir süreç olarak görüldüğü için 'insandışı' bir eylem olarak değerlendirilebilen çevirinin yeniden insanın merkezde olduğu bir yapıya dönüşebilmesi ve bu bağlamda da çevirmenlerde güçlü bir profesyonel benlik algısının inşa edilebilmesi açısından önemli bir zihinsel dönüşüme öncülük edebileceği iddia edilmiştir. Anahtar Kelimeler: makine çevirisi, dijitalleşme, çevirmen edinci, girişimcilik, çeviri eğitimi, Ulusal Meslek Standardı Çevirmen Seviye 6.