From transoxiana to Anatolia; investigating the diffusion of İranian and Turkish music

Uygur'dan Fas'a kadar tüm İslam Doğu toprakları, kökleri aynı geleneğe dayanan geleneksel makam müziğinin yayılmasıyla bereketlenmiştir. Tarihsel coğrafyada böylesine geniş bir dağılım, İslam'ın ve savaşların kaldıracı ve kültürel ticaretin aktarılmasıyla mümkün olmuştur. Bu tez, müziğin Maveraünnehir'den Anadolu'ya yayılımını İran müziği ve Osmanlı müziği odaklı incelemeyi amaçlamaktadır. Bu araştırmamızda ağırlıklı olarak tarih boyunca hanedanların önemli şehirlerinde ve saraylarda gelişen İran ve Türk Geleneksel Makam müziği üzerinde durulmuştur. Müziğin bu coğrafyada yayılmasında saray müzisyenlerinin ve müzisyen göçmenlerin rolü çok önemliydi. Maveraünnehir bölgesinde 'Herat' ve 'Semerkant', Anadolu'da ise 'Bursa' ve 'İstanbul', farklı müzik ve kültürlerin yayılması ve etkileşiminde önemli şehirler arasındaydı. Makami müziğinin öncülleri olarak bilinen Farabi, Ebu Ali-Sina, Safiyüddin Urmavi, Abdülkadir Maraghi gibi büyük müzisyenler müziğin Maveraünnehir ve Anadolu'ya yayılmasında önemli rol oynamışlardır. Bu nitel araştırma, temel olarak tarihsel belgesel içerik analizlerine dayanmaktadır. Ağırlıklı olarak belgesel araştırma ve içerik analizi metodolojisini kullandım. Verilerim ayrıca kullandığım birincil ve ikincil kaynakların birleşimiydi ve kültürel antropoloji alanına ait olan kültürel yayılma teorisini inceledim. Tarihsel kaynaklara ve müzikal analizlere göre, Osmanlı müziğinin İran müziği ile daha çok Timurlu ve Safevi dönemlerinde etkileşim içinde olduğu, müzikal analiz ve aralıklar, tetrakordlar, dastgahlar ve makamlar açısından mukayeselere göre yapıldığı sonucuna varılabilir. Üç interval için; "Tanini", "Bakiyye" ve "Mujannab", Türk müziğinde Mücnnab'ın irili ufaklı olarak ikiye ayrıldığını, İran müziğinde ise tek bir Mücennab olduğunu söyleyebiliriz. Her iki müziğin de Tetrakordlarına gelince, Türk müziğindeki "Kurdi" ve "Chargah" Tetrakordlarının İran Klasik müziğindeki "Dashti" ve "Mahour" Tetrakordlarına benzediği açıktır. İran Klâsik müziği ile Türk Klâsik müziğinin, makam müziği olarak bilinen, aynı ya da çok özdeş müzik kültürü ve geleneğini taşıdığı ve tarih boyunca beslenmiş ve gelişmiş İranlıların, Türklerin ve Arapların ortak müziği olduğu sonucuna varılabilir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Müziği, İran Müziği, Makam Müziği, Maveraünnehir, Anadolu, Kültürel Yayıl