Meânî ilmi açısından Bâkî Divanı'nda söz dizimi (Belirlilik, eksiltme, önceleme, yineleme)

Bu tez, duygu ve düşünceleri ifade etmenin en iyi aracı olan dil örgüsünden ve kelamın hâle uygunluğunu inceleyen meânî ilminden hareketle cümle düzeyinde sözü güzelleştiren husussiyetleri, Bâkî örneğiyle belirlemeyi amaçlamaktadır. Taftazânî'nin Mutavvel, Muhtasaru'l-Me'ânî, Abdülkâhir Cürcânî'nin Delâilü'l-İ'câz adlı belagat kitaplarındaki kuramsal çerçeve esas alınarak hazırlanmış olan tez, cümle birimlerindeki anlam, duygu ve estetiği ele almaktadır. Çalışmada Divan, betimleyici ve çözümleyici nitel yöntemlerle söz dizimi ve meânî ilkeleri doğrultusunda incelenmiş olup klasik belagat kuramı ve dil bilimsel analiz yöntemleri bir arada kullanılmıştır. Bu kapsamda kelimelerin söz dizimindeki tertibi, terkibi, tekidi, tekrarı, zikri, hazfi, takdim ve tehiriyle oluşan binbir anlam inceliği özgün bir söylemle dile getirilmiştir. Tez; giriş, beş ana bölüm ve bir lügatçeden oluşmaktadır. Giriş bölümünde metinlerarasılığın "her şey söylenmiştir ancak söyleme biçimleri sonsuzdur." ilkesinden hareketle meânî, söz, şair sözü ve Divan şiiri üzerine değerlendirmelerde bulunulmuş, birinci bölümde söz dizimi, cümle kurma ilkeleri ve isnat üzerinde durulmuştur. Sonraki dört bölümde de sırasıyla belirlilik, eksiltme, önceleme, yineleme başlıkları altında ifadeyi güzelleştiren hususiyetler ele alınmıştır. Lügatçe ise tez boyunca söz dizimi ve anlam bilimiyle ilgili kullanılan kavram ve terimlerin anlamlarını içermektedir. Her bir bölümde meânî ilmi ve söz dizimi ilkeleri çerçevesinde umumiyetle Bâkî Divanı'ndan örnekler verilerek birçok ana ve ara başlığa yer verilmiş, böylece şairin dil, anlatım ve üslup bakımından maharetleri nesnel ve dil bilimsel ölçütlerle ortaya konmuştur. Çalışmada, Bâkî'nin dili kullanma becerilerinin yanı sıra dilin anlam üretim sürecinde meânî ilminin söz dizimiyle kurduğu derin ilişki de teorik bir çerçeveye oturtulmuştur. Böylece meânî ilminin çağdaş dil teorileri ve Türkçe söz dizimiyle dikkate değer bir düzeyde kesiştiği görülmüştür. Dil felsefesiyle irdelenmiş, köklü ve sağlam kavramlara sahip belagat nazariyesini, söz dizimi ve anlam bilimi ile ilişkilendiren bu tezin üslup çalışmalarına yeni bir zemin hazırlayacağı umulmaktadır. Anahtar kelimeler: Belagat, Meânî İlmi, Söz Dizimi, Divan Şiiri, Bâkî.