The ideal or action: Mehmet İzzet Bey in the development of the idea of nationalism in Turkey

Bu tezde milliyetçilik kavramsal ve kuramsal olarak incelendikten sonra Türk düşünce tarihindeki serüveni ele alınmış ve bu bilgiler doğrultusunda milliyetçiliğin dönüşüm süreçlerine tanıklık etmiş bir düşünür olan Mehmet İzzet Bey'in görüşleri analiz edilmiştir. Milliyetçilik hem düşünce hem de olgu olarak köklü değişimler yaşamıştır. Anlamında ve gerçekleşme biçiminde yaşanan değişiklikler neticesinde milliyetçilik asıl bağlamından uzaklaşmıştır. Özellikle kriz ve kaos dönemlerinde milliyetçilik farklı yaklaşımların etkisiyle yeniden yorumlanmıştır. Türk düşünce tarihinde 1860'larda ortaya çıkan ümmet-temelli milliyetçilik anlayışı zamanla vatan-temelli bir milliyetçiliğe dönüşmüştür. Daha sonra milliyet/ırk temelli bir anlayış öne çıkmıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuyla birlikte milliyetçilik Kemalizm tarafından bir ideolojiye dönüştürülmüştür. Günümüzde ise milliyetçilik çok farklı bir biçimde algılanmaktadır. Bu bağlama dayalı dönüşüm milliyetçiliğin mefhumunu özünden uzaklaştırmıştır. Fikrî milliyetçilik ise milliyetçiliği kavramsal ve kuramsal olarak akademik bir metotla ele almaktadır. Mehmet İzzet Bey ise fikrî milliyetçilik anlayışının öncüsüdür. Milliyetçiliği insani vatanperverlik aşamasına varmadan önce gerçekleşmesi gereken bir aşama olarak ele almaktadır. Milliyeti ve milliyetçiliği ırk, coğrafya, iktisat, dil, gelenek, tarih ve medeniyet unsurlarından daha üst bir mefhum olarak görmektedir. Mehmet İzzet Bey ve fikrî milliyetçilik anlayışı siyasetten ve bağlamdan bağımsız bir şekilde milliyetçiliği ele aldığı için göz ardı edilmiştir. Felsefi tartışmalar aceleci bir yaklaşımın çözüm arayışı esnasında dikkate değer görülmemiştir. Bu çalışmada Mehmet İzzet Bey'in Türk düşüncesi açısından Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı gibi birçok isim kadar kıymetli olduğu ortaya konulmuştur. Milliyetçiliği kutsal bir amaç olarak tanımlayan Mehmet İzzet Bey, eleştirel ve sorgulayıcı düşünce metoduyla günümüzde dahi benzerine az rastlanacak bir fikir adamıdır. Mehmet İzzet Bey'in görüşleri milliyetçiliğin doğru anlaşılması ve insanlığa faydalı bir yön bulması açısından tüm dünyaya tanıtılmalıdır.