Melâmîlerde mûsikî (Nûrîyye Melâmîleri örneği)

Melâmet anlayışını benimseyenlerin oluşturduğu bir tasavvuf akımı olan Melâmîyye, IX. yüzyılda Horasan bölgesinde ortaya çıkmıştır. Hamdûn el-Kassâr'a nispetle Melâmetîyye-i Kassâriyye, Hacı Bayram-ı Veli'nin halifesi Ömer Dede Sikkînî ile birlikte Melâmîyye-i Bayrâmîyye ve son olarak Muhammed Nûru'l-Arabî'nin silsilesiyle başlayan Melâmîyye-i Nûrîyye şeklinde üç devrede incelenmektedir. Melâmîyye hakkında yapılan çalışmaların genel itibarıyla tasavvuf ve edebiyat alanında olduğu görülmüştür. Bununla birlikte Melâmîliğin mȗsikî yönüne dair yapılan çalışmaların yeterli sayıda olmadığı anlaşılmaktadır. Yapmış olduğumuz araştırmalar ile Melâmetîler ve Bayramî Melâmîlerinin mȗsikî yönünün daha önce kaynaklarda az da olsa yer aldığı fakat Muhammed Nûru'l-Arabîye nispet edilen Nûrîyye Melâmîlerinin mȗsikî yönü hakkında müstakil bir çalışma bulunmadığı tespit edilmiştir. Bu çalışmada Muhammed Nûru'l-Arabî'den günümüze Melâmîlerin mȗsikî ile ilişkisi, Melâmî kaynaklar üzerinden araştırılmıştır. Çalışmanın evreni "Melâmîlerde Dinî Mûsikînin Yeri", örneklemi ise "Nûrîyye Melâmîlerinde Dinî Mûsikî"dir. Çalışmamız, kişisel görüşme kayıtlarının, klasik ve araştırma kaynaklarının kullanıldığı nitel bir araştırmadır. Bu çalışmamızın amacı, Melâmîler ile birlikte anılabilecek nitelikte dini mûsikî uygulamalarının olup olmadığını, Melâmî tekkelerinde mȗsikînin yerini tespit etmektir. Araştırmamızın problemini "güfte ve/veya bestesi melamî efendilerine ait Nûrîyye Melâmîleri tekkelerinde okunan dini mûsikî eserleri nelerdir?" sorusu oluşturmaktadır. Literatür taraması sırasında karşılaştığımız divanların Nûrîyye Melâmîlerinin mûsikî anlayışını tespit etmemize imkân sağlayıp sağlamadığı, Melâmî tekkelerinde icrâ edilen mûsikînin dışarıya açık olup olmadığı ve yine Nûrîyye Melâmîlerinin icrâ ettiği mûsikîde bir eğitim sürecinin olup olmadığı araştırılmıştır. Böylece Mevlevî ve Bektâşilerde olduğu gibi Melâmîlerde de müstakil bir mȗsikî anlayışının olup olmadığının yapılan araştırma sonucunda ortaya konulması hedeflenmiştir. Çalışmada Nûrîyye Melâmîlerine ait 14 adet divan incelenmiş ve 8 divanda yer alan bazı şiirlerin dini mûsikî formlarında bestelendiği, Melâmî tekke, dergâh ve derneklerinde icrâ edilmesinin yanında kimlik belirtilmeksizin tekke dışında da icrâ edildiği tespit edilmiştir. Melâmî bestekârlar arasında yer alan Yahya Soyyiğit ve Ender Doğan'ın mûsikî dersi verdiği fakat diğer derneklerde bu derslerin verilmediği yapılan görüşmeler sonucunda ortaya çıkarılmıştır. Çalışmada geçmişten günümüze farklı evrelerden geçen, Balkanlar ve Türkiye'de dergâhları var olan Nûrîyye Melâmîlerinin birçok mürşid-i kâmilinin bulunduğu ve Mevlevîlik gibi tek posta sahip olan tarîkatlara benzemediği anlaşılmaktadır. Bu hususta Nûrîyye Melâmîleri arasında farklılıkların söz konusu olduğu görülmektedir. Çalışmamızda Nûrîyye Melâmîlerine ait olduğu belirtilen bir adet zikir tertibi, 174 adet bestelenmiş ve 45 adet derlemesi yapılan ilâhi tespit edilmiştir. Neticede Nûrîyye Melâmîlerinde kendilerine özgü olarak nitelendirilebilecek bir mûsikî anlayışının olmadığı, dini mûsikî repertuvarına güfte/beste olarak önemli katkıda bulundukları bilgisine ulaşılmıştır.