Memlükler döneminde kıraat ilmi Kahire ve Dımaşk özelinde

Memlükler Devleti İslâm tarihi açısından son derece önemli bir yerde durmaktadır. Moğol saldırılarını durdurmak gibi mühim bir siyasî misyonu olan Memlükler, ilmî ve kültürel olarak kendilerine aktarılan birikimi çok sayıda kurum inşa ederek sistemli hale getirmişlerdir. Bu ilmî mirasın bir parçası da kıraat sahasında yürütülen faaliyetlerdir. Memlükler Şâtıbî ve İbnü'l-Cezerî'ye ait eserler başta olmak üzere çok sayıda telifin sistematik olarak okutulmasını ve bu tedris usulünün sonraya intikalini sağlamışlardır. Elinizdeki çalışmada Memlükler'in bu misyonu âlimler, eserler ve kurumlar bağlamında ele alınmıştır. Dönemin kıraat faaliyetlerinin temeli bölgeye daha önce intikal eden birikime dayanmaktadır. Bunun yanı sıra siyasî, kültürel ve ilmî şartların etkisiyle bu faaliyetler, Memlükler dönemine has özellikler kazanmıştır. Böylelikle onların hâkim olduğu asırlar, Memlükler sonrası kıraat faaliyetleri için bir numune olmuştur. Osmanlı Devleti Memlükler'i mağlup etmesiyle, sadece "topraklarını" değil ilmî birikimini ve tedris sistemini de kendine mal etmiştir. Bu yönüyle günümüz İslâm âleminin hemen her yerindeki kıraat öğretim faaliyetleri, Memlükler döneminden izler taşımaktadır. Kıraat faaliyetleri genel siyasî-ilmî ortamla doğrudan ilintilidir. Bu anlamda dönemin âlim profiline bakıldığında İslâmî ilimlerin hemen her sahasıyla ilgili çok yönlü ansiklopedist âlim modeliyle karşılaşılmaktadır. Bundan dolayı çalışmada dönemin genel siyasî-ilmî ortamı, âlim profili, kurumları ve öğretim modeliyle ana hatlarıyla ilgilenilmiştir. Memlükler dönemi kıraat faaliyetlerinde kurumsal etkilerin, aile katkısının ve ümerânın desteğinin yadsınamaz bir payı vardır. Fakat kıraat faaliyetlerinin ayırt edici yönleri bunlardan ibaret değildir. Çünkü dönemsel olarak belli karizmatik isimlerin ve eserlerin yönlendirici olduğu tarihî bir devre söz konusudur. Çalışmanın ellişer yıllık periyotlarla dikkat çektiği bu dönemlendirme, Memlükler dönemi kıraat faaliyetlerinin hem anlaşılmasını hem de bu faaliyetleri farklı kılan hususuların kavranmasını kolaylaştıracaktır.