Merkezi Türk dillerinde geçişsiz fiillerin edilgen yapılması

Tarihi gelişim seyri boyunca farklı coğrafyalara yayılmış ve farklı kültürlerle karşılaşarak çeşitli etkileşimlere uğramış olsalar da Türk dilleri sözdizimsel açıdan benzer özellikler göstermektedir; fakat bazen farklı eğilimler de gösterebilmektedir. Edilgenlik özellikle de geçişsiz fiillerle kurulan edilgenlik Türk dillerinde bazı farklılıkları olan sözdizimsel bir olaydır. Bu çalışmada Türk dillerinde, özellikle Merkezi Türk dillerinde, geçişsiz fiillerin edilgen yapılmasında ne gibi farklılıklar gösterdikleri incelenmiştir. Edilgenlik, cümledeki etkilenen (patient) rolündeki nesnenin özne pozisyonuna yükselmesi, gramatikal ilişkisini kaybeden öznenin ise cümleden atılması ya da seçimlik bir unsur olarak cümleye eklenmesidir. Diller geçişli fiillerin edilgen yapılmasına izin verirken, geçişsiz fiillerin edilgen yapılmasında farklı eğilimlere sahiptirler. Bu çalışmada öncelikle geçişli fiillerin edilgen yapılmasına değinilmiştir. Ardından Perlmutter'in Anakkuzatif Hipotezi doğrultusunda geçişsiz fiillerin anakkuzatif-anergatif ayrımı, bu ayrımın çeşitli açılardan dile yansımaları, edilgenliğe etkisi üzerinde durulmuştur. Geçişsiz fiillerin edilgen yapılmasında geçişsiz fiil sınıflarının ne dereceye kadar etkili olduğu üzerinde durulmuştur. Geçişsiz fiil sınıflandırması temelinde Türk dillerinde bu fiillerin edilgen yapılmasındaki benzerlikler ve farklılıklar üzerinde yoğunlaşılmıştır. Geçişsiz fiillerin özelliklerinden yola çıkılarak hangi geçişsiz fiillerin Merkezi Türk dillerinde edilgen yapılıp yapılmadığı incelenmiştir. Bunun sonucunda genel olarak Merkezi Türk dillerinde geçişsiz fiillerin edilgen yapılmasına Türkiye Türkçesinde olduğu kadar sık rastlanmadığı gözlemlenmiştir. Anahtar Sözcükler Merkezi Türk dilleri, edilgenlik, geçişlilik, geçişsiz fiiller, anakkuzatif, anergatif