Merkeziyet – Ademi merkeziyet ekseninde Ak Parti Dönemi kamu yönetimi reformları

Merkeziyet, kamu hizmetlerinin doğrudan devlet tüzel kişiliğince yerine getirilmesidir. Ademi merkeziyet ise siyasi ve idari ademi merkeziyet diye ikiye ayrılır. Siyasi ademi merkeziyet federasyon şeklindeki devletlerde, idari ademi merkeziyet ise hem üniter devletlerde hem de federasyonlarda ortaya çıkar. İdari ademi merkeziyet kamu hizmetlerinin devlet tüzel kişiliği dışındaki diğer kamu tüzel kişiliklerince sağlanmasıdır. Bu kamu tüzel kişileri her ne kadar devlet tüzel kişiliğinin hiyerarşik denetimine tâbi olmasa da vesayet denetimine tâbidir. Yani federasyonlardaki eyaletler gibi kendilerine has yasama, yürütme, yargı yetkileri, anayasaları, kanunları, egemenlikleri yoktur. Kamu hizmetlerinin sunumunda etkinlik, verimlilik sağlanabilmesi için merkez ile yerinden yönetim kuruluşları arasında doğru bir yetki, görev ve kaynak paylaşımına ihtiyaç vardır. Merkeziyetçiliğin aşırıya kaçtığı devletlerin hizmet sunumu ve işleyişinde sorunlar yaşanır. Gelişmiş devletler 1980'lerden itibaren merkeziyetçiliği azaltmak için reform yapmış ve idari yapılarını dönüştürmüştür. Türkiye ise 2003'ten itibaren AK Parti iktidarında bu çerçevede reform yapmaya çalışmış olsa da ülkede hâlâ merkeziyetçilik düzeyinin fazla olduğu ve bu alanda reform yapılması gerektiği konusunda görüşler vardır. Buna rağmen reform çalışmaları yapıldığında, bu çalışmalara karşı direnç gösterenler de çıkmaktadır. AK Parti dönemindeki kamu yönetimi reformlarını merkeziyet-ademi merkeziyet ekseninde değerlendirme amacı taşıyan bu tezde nitel araştırma yöntemlerinden literatür taraması, doküman analizi ve yarı-yapılandırılmış görüşme yöntemleri kullanılmıştır. Yarı-yapılandırılmış görüşmeler AK Parti'nin ilk dönemindeki kamu yönetimi reformlarını hazırlayan üst düzey bürokratlar ve AK Parti'nin şu anda Yerel Yönetimler Başkanlığında görevli siyasetçilerle yapılmıştır. Tezde cevap aranan sorular; (1) Türkiye'de merkezileşmeyi azaltmayı hedefleyen düzenlemelerin önündeki engeller, dirençler, çekinceler ve en yoğun eleştirilerin neler olduğu ve bu engellerin hangi konularda yoğunlaştığı, (2) farklı mevzuat değişikliklerindeki direnç, eleştiri ve çekincelerin benzerlik gösterip göstermediği, (3) AK Parti'nin merkez-yerel ilişkileri çerçevesinde yapmak isteyip de yapamadığı düzenlemeler olup olmadığı, (4) AK Parti iktidarı döneminin, merkez-yerel ilişkileri çerçevesinde kendi içinde farklı dönemlere ayrılıp ayrılmadığı, (5) Türkiye'nin şu anda merkeziyet–ademi merkeziyet çerçevesinde reforma ihtiyacı olup olmadığı ve (6) reform ihtiyacı varsa nasıl bir reform yapılması gerektiğidir. Yapılan araştırma sonucunda kısaca (1) kamu yönetimi reformları önündeki en yoğun eleştiri ve direncin üniter devletten federasyona geçiş çekinceleri olduğu, (2) farklı mevzuat değişikliklerindeki eleştiri ve dirençlerin benzerlik gösterdiği, (3) AK Parti'nin merkez-yerel ilişkilerinde yapmayı plânlayıp yapamadığı birden fazla düzenleme olduğu, (4) AK Parti dönemlerinin merkezileşme-yerelleşme bakımından 3 farklı döneme ayrılabileceği, (5) halen ülkemizde hem merkez-yerel ilişkileri hem yerel yönetimler hem de taşra teşkilatı bakımından kamu yönetimi reformuna ihtiyaç duyulduğu, (6) Türkiye'de üniter devlet ilkesine halel getirmeden yerel yönetimleri hem yetki hem de imkânlar bakımından güçlendirecek, yerel yönetimleri mahalli müşterek hizmetleri sunma konusunda genel yetkili yapacak, köyleri ve taşra teşkilatlarını günün şartlarına göre yeniden düzenleyecek, büyükşehir sistemini tekrar gözden geçirecek, artan merkeziyetçiliği azaltacak bir reforma ihtiyaç duyulduğu tespit edilmiştir.