Metastatik solid tümörlü kanser hastalarında bisfosfonat tedavisinin sarkopeni gelişimi üzerine etkisinin incelenmesi

Amaç: Sarkopeni, iskelet kaslarında atrofi ve kas dokusu kalitesinde bozulmayla karakterize kas gücünde azalma, kolay yorulma ve çeşitli metabolik problemlerle giden iskelet kas kütlesinde kayıp olarak tanımlanmaktadır. Sarkopenik süreçte kas liflerinin yerini fibrotik doku almakta ve bu durum kas liflerinde kırılganlık artışı, fonksiyon bozukluğu, nöromusküler kavşak dejenerasyonu ve oksidatif streste artışa yol açmaktadır. Sarkopeni oluşumu, endokrin fonksiyonlardaki değişiklikler, kronik enfeksiyonlar, insulin rezistansı, nutrisyonel yetersizlik, inme gibi nedenlerle kas kullanımını bırakmak gibi multifaktöriyel nedenler olabilir. Kanser tedavisi alan hastalarda da sarkopeni gelişebilmektedir. Küçük hücreli akciğer kanseri gibi kanserin kendisi de sarkopeniye neden olabilmektedir. Sarkopeni gelişen hastalarda kemoterapi ilaçlarına gelişen toleransın azaldığı, yan etki sıklığının arttığı gösterilmiştir. Bu sebeplerden ötürü kanser hastalarında kaşeksi ve sarkopeni ile mücadele önemli durumlardan biridir. Literatür incelendiğinde; zoledronik asit ile sarkopeni gelişimi arasında ilişkiyi inceleyen çalışmaya rastlanmadı. Bu çalışmada, kemik metastatik meme, akciğer ve prostat kanserli hastaların verilerigeriye yönelik incelenerek, zoledronik asit doz ve sarkopeni arasındaki ilişkinin incelenmesi amaçlandı. Materyal ve Metod: Bu çalışmada, Ankara Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesinde, 2006-Ocak 2019 yılları arasında Medikal Onkoloji bilim dalında takip edilmiş ve takipli olan, kemik metastatik meme, akciğer ve prostat kanseri tanısı olan ve zoledronik asit (ZA) tedavisi alan hastaların dosyaları retrospektif olarak incelenerek, hastalık evrelemesi ve yanıt değerlendirme amacı ile yapılan tetkikler (BT, PET) incelendi. İncelemeler sonucunda opere ya da non-opere, kemik metastatik meme, akciğer ve prostat kanseri hastalar tespit edilerek, 64 hasta çalışmaya dahil edildi. Hastaların takipleri sırasında çekilen abdomen bilgisayarlı tomografi (BT) görüntüleri ile abdominal çevre (AÇ) ve kas alanı hesaplandı. Siemens Workstation, Syngovia version VB10. Programı kullanılarak rektus abdominis, external abdominal oblik, internal abdominal oblik, transversus abdominis, psoas major ve minor, quatratus lumborum, erektör spinal kasların alanları ölçüldü; 3. lomber vertebranın alanı ölçüme dahil edilmedi. Hastaların ZA tedavisine başlamadan önceki ve aldıkları son ZA dozu sonrası çekilmiş abdomen BT görüntüleri kullanılarak AÇ (cm) ve kas alanı hesaplandı (cm2). Sarkopeni tespiti, hastaların tanı anında evreleme için ve takipte tedavi yanıt değerlendirilmesi için çekilmiş olan mevcut abdomen BT görüntüleri kullanılarak yapıldı. Tespit edilen sarkopeni oranları, hastaların tedavi öncesi ve seyrindeki prognostik klinik değerlendirmeleri ile karşılaştırılarak, zoledronik asit total doz ve sarkopeni arasındaki ilişki ortaya konulmaya çalışıldı. İstatistiksel analizler ve hesaplamalar için IBM SPSS Statistics 20.0 (IBM Corp. Released 2011. IBM SPSS Statistics forWindows, Version 20.0 Armonk, NY: IBM Corp.) programı kullanıldı. Sayısal verilerin karşılaştırılması bağımsız örnekleme Mann-Whithey Testi ile yapıldı, istatistiksel anlamlılık düzeyi p<0.05 olarak kabul edildi. Kanser tipi ve medyan değerin altındaki ve üstündeki kas kaybını karşılaştırmak gibi nominal verileri karşılaştırmak için ki-kare bağımsızlık testi kullanıldı. Kas alanları ve abdominal çevrelerin alanları karşılaştırılırken Wilcoxon test kullanıldı. Bulgular: Hastaların 40'ı erkek, 24'ü kadın olup; ortalama yaş 57,3 (min 23,03; max 81,39) idi. 20 hasta meme kanseri, 23 hasta prostat kanseri ve 21 hasta akciğer kanseri idi. Hastalar ortalama 14 kür zoledronik asit tedavisi almıştı (min 3, max 72 kür), ortalama ZA tedavi dozu 48 mg olarak hesaplandı. Total ZA dozuna göre ≤48 mg ve >48 mg alanlar olmak üzere 2 gruba ayrıldı. Total ZA dozu 48 mg'dan fazla olan hastalarda hem AÇ hem de kas alanı anlamlı olarak azaldı (P=0,011; P=0,0001); ZA dozu 48 mg'a eşit ve az olan hastalarda ise kas alanı anlamlı azalırken, AÇ anlamlı değişmedi (P=0,011; P=0,219). Total ZA dozu 2 gruba ayırmadan, ZA tedavisi öncesi ve sonrası yapılan değerlendirmede; meme kanseri tanılı hastalarda kas alanı istatiksel olarak anlamlı düzeyde azalmakta iken, AÇ'de anlamlı bir fark saptanmadı (P=0,002; P=0,260). Prostat kanseri tanılı hastalarda hem kas alanı, hem AÇ'de anlamlı azalma saptandı (P=0,0001; P=0,013). Akciğer kanseri tanılı hastalarda ise; hem kas alanı hem de AÇ'de istatiksel olarak anlamlı fark bulunmadı. VKI (vücut kitle indeksi) ≥30 kg/m2 olan grupta kas alanı istatiksel olarak anlamlı azalırken (P=0,013), AÇ sınırda anlamlı azaldı (P=0,055). VKI<30 kg/m2 olan grupta ise her ikisi de anlamlı olarak azaldı (P=0,0001; P=0,040). ZA öncesi ve sonrası kas alanı değişimine bakıldığında medyan olarak kas alanında 12 cm2'lik azalma olduğu saptandı. Tüm grup kas alanındaki azalmanın medyan değeri 12 cm2 eşik değer olarak kabul edilerek ≥12 cm2 ve <12 cm2 olarak 2 gruba ayrıldı. Total ZA dozu ile kas alanında 12 cm2'den fazla kayıp olan hastalarda istatistiksel olarak sınırda anlamlı fark bulundu (P=0,051). Meme kanserli hastalarda kas alanı azalma eşik değeri ≥12 cm2 olan ve <12 cm2 arasında sağkalım açısından anlamlı fark yoktu, fakat sayısal olarak kas kaybı <12 cm2 olan grup daha uzun yaşam süresine sahip idi (GS=59,5±14,4 ay, %95 GA: [31,2-87,9]; GS=102,5±42,7 ay, %95 GA: [18,7-186,3]). Prostat kanserli hastalarda kas alanı kaybı ≥12 cm2 olan grupta sağkalım, <12 cm2 olan gruba göre daha kısa saptandı (GS=56±19,3 ay, %95 GA: [18-94]; GS=87,8±11,8 ay, %95 GA: [64,6-111]). Akciğer kanserli hastalarda sağkalım açısından istatiksel olarak anlamlı fark olmamakla birlikte kas alanı kaybı ≥12cm2 olan grupta sağkalım sayısal olarak daha kısa bulundu (GS=12,6±5,8 ay, %95 GA: [1,2-24]; GS=24,9±6,8 ay, %95 GA: [11-38,3]). Meme kanserli hormonoterapi alan hastalarda kas alanı azalırken AÇ'de anlamlı değişme saptanmadı (P=0,006). Sonuç: Bu çalışmada ZA tedavisi alan kemik matastatik meme, akciğer ve prostat kanseri tanılı hastalarda, ZA'nın sarkopeniye etkisini incelendi. Anti-androjen tedavinin de sarkopeniye neden olduğu daha önce de desteklenmişti, meme kanserli hastaların aldığı hormonoterapide de (aromataz inhibitörleri, SERM, vb) kas alanında istatiksel olarak anlamlı azalma saptandı (P=0,006). Alınan total ZA dozu arttıkça sarkopenide istatiksel olarak anlamlı artış saptandı (P=0,0001). Sarkopeniye neden olan ajanlar arasına ZA'nın da dahil edilebilme açısından, kontrol grubu ile birlikte daha fazla sayıda hasta takip edilerek çalışma daha da genişletilebilir. Prostat kanserli hastalarda alınan ZA 48 mg'dan fazla alanlarda hem AÇ hem kas alanı anlamlı düşmüş, fakat bu düşüş anti-androjen tedavi, ZA veya her ikisinin etkisine bağlı olup olmadığı net belirlenemedi. Anahtar Kelimeler: Sarkopeni, bisfofonat, zoledronik asit, kanser, palyatif bakım