Mevduat rehni

Çalışmamızın konusunu mevduat rehni oluşturmaktadır. Alacakların teminat altına alınması yollarından biri, borçlunun ya da üçüncü bir kişinin bir malvarlığı değeri üzerinde rehin tesis edilmesidir. Rehnin konusunu taşınmazlar, taşınırlar ya da hak ve alacaklar oluşturmaktadır. Hak ve alacaklar üzerinde rehin, taşınmazlar ve taşınırlar üzerinde rehin kadar yaygın olmasa da en az onlar kadar işlevsel bir teminat aracıdır. Çalışmamızın konusunu oluşturan mevduat rehni, bir alacak rehnidir. Günümüzde, alacak rehni uygulamasında en büyük alanı mevduat rehni kaplamaktadır. Mevduatın varlığı veya ödenmesi gibi konularda hemen hiçbir zaman sorun yaşanmayacak olması, paraya çevirme aşamasında sağladığı kolaylık mevduat rehnini tercih edilir ve önemli bir uygulama haline getirmiştir. Çalışmamızın ilk bölümünde mevduat rehnine ilişkin genel esaslar ele alınmıştır. Bu kapsamda öncelikle mevduat kavramı, mevduat sözleşmesiyle birlikte incelenmiştir. Hukuki niteliği itibariyle mevduat, bir para alacağıdır. Mevduat sözleşmesinin hukuki niteliği tartışmalı olsa da mevduatın mevduat sahibine bir alacak hakkı sağladığı açıktır. Mevduatın özellikleri ortaya konarak böylece mevduat rehnine ilişkin incelemelerimizin daha anlaşılır olması amaçlanmıştır. Daha sonra mevduat rehninin hukuki niteliği tartışılmış ve mevduat rehnine uygulanacak hükümler tespit edilmiştir. Mevduat rehninin alacak rehni niteliğinde olduğu tartışmasız kabul edilmektedir. Fakat alacak rehninin hukuki niteliği konusu tartışmalıdır. Yine de farklı görüşlerin savunulması, mevduat rehnine uygulanacak kurallar veya rehnin hükümleri bakımından bir değişiklik yaratmamaktadır Devamında ise mevduat rehni benzer başka hukuki kurumlarla karşılaştırılmıştır. Bu bağlamda mevduat rehni, teminat amaçlı alacağın devriyle, mevduat üzerinde takas hakkının kullanılmasıyla, mevduatın devriyle ve mevduat üzerindeki intifa hakkı ile karşılaştırılmıştır. Mevduat rehninde rehinle teminat altına alınan alacak ve rehnin konusunu teşkil eden mevduat alacağı olmak üzere iki farklı alacak bulunmaktadır. Bu alacaklara ilişkin özelliklerin ortaya konulması önem taşımaktadır. Fakat bu alacakların birbiriyle karıştırılmadan incelenebilmesi amacıyla iki ayrı başlık altında ele alınmaları tercih edilmiştir. Mevduat alacağına ilişin özellikler incelenirken alacak ve taşınır rehni konulu eserlerin yanı sıra alacağın devrine ilişkin eserlerden de yararlanılmıştır. Teminat altına alınan alacağın özellikleri incelenirken ise alacak rehnine ilişkin değerlendirmelere ilaveten diğer rehin türlerine, hatta genel olarak teminatlara ilişkin değerlendirmelerden faydalanılmıştır. Böylelikle gerek mevduat alacağı gerekse mevduat rehniyle teminat altına alınan alacak bakımından önem taşıyan hususlarda kapsamlı bir incelemeyle sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır. Rehne konu mevduat alacağı mevcut bir alacak olabileceği gibi müstakbel bir alacak da olabilir. Müstakbel hak ve alacaklar üzerinde tasarruf işlemleri yapılabilir, bu kapsamda rehne konu edilebilirler. Rehin konusu mevduat alacağı bakımından önemli bir husus da bu alacağın belirlenebilir nitelikte olmasıdır. Birden fazla mevduat alacağı üzerinde rehin tesis edilmesi de mümkündür. Bu halde de rehne konu mevduat alacakları yeterli düzeyde belirlenebilir kılınmak suretiyle rehnedilebilir. Burada önem taşıyan bir husus da birden fazla alacak üzerinde rehin tesis edildiği hallerde mevduat sahibinin kişilik hakkının ihlal edilmemesidir. Rehinle teminat altına alınan alacağa ilişkin değerlendirmelerimiz diğer rehin türlerine göre hatta diğer teminat araçlarına göre dahi çok fazla bir farklılık arz etmemektedir. Fakat bu konu oldukça önem taşımaktadır. Zira teminat altına alacağa ilişkin bazı özellikler birbirine temas etmekte ve birlikte pek çok hukuk normunu ilgilendirmektedir. Müstakbel alacakları teminat altına alan bir rehin sözleşmesinde teminat altına alınan alacakların öncelikle belirlilik ilkesine uygun olması aranır. Fakat belirlilik ilkesine uygun olsa dahi rehnin mevduat sahibinin ekonomik özgürlüğünü ve kişilik haklarını ihlal edebileceği göz önünde tutularak kişilik hakkına (TMK m. 23/ f. 2) uygun olup olmadığı incelenmelidir. Çalışmamızın ikinci bölümünde mevduat rehninin kuruluşu ele alınmıştır. Bu kapsamda öncelikle, alacak rehninin kuruluşunda borçlandırıcı işlem ve tasarruf işlemi ayrımı yapılmış ve bu hususta açıklamalara yer verilmiştir. Mevduat rehni senede bağlanmamış alacak rehni niteliğindedir. Senede bağlanmamış alacak rehninin kurulması, TMK m. 955 uyarınca yazılı şekilde yapılacak bir sözleşmeyle olmaktadır. Alacak rehninin kurulmasında, hukuk sistemimizde geçerli olan ayrılık ilkesi benimsenmelidir. TMK m. 955'te düzenlenen sözleşme tasarruf işlemi niteliğindedir. Çalışmamızın devamında mevduat rehninin kuruluşuna ilişkin özellik arz eden bazı konular ele alınmıştır. Özellikle mevduat rehninin kurulmasında mevduat hesabına bloke konulmasının gerekli olup olmadığı sorusuna cevap aranmıştır. Mevduat rehninin hukuki işlemle kurulması incelenmiş ve bu bağlamda, rehin sözleşmesine ilişkin hususlar ortaya konmuştur. Ayrıca mevduat rehninin kurulmasının bir tasarruf işlemi olması sebebiyle tasarruf yetkisine ilişkin kurallar önem taşımaktadır. Bu bağlamda tasarruf yetkisi açısından özellik taşıyan bazı mevduat hesapları üzerinde ne şekilde rehin tesis edilebileceği, özellikle de müşterek hesaplar bakımından incelenmiştir. Ayrıca genel işlem koşullarının bankacılık alanındaki uygulaması gözetilerek genel işlem koşullarında yer alan mevduat rehni klozları incelenerek bunların geçerliliği ele alınmıştır. Bu bölümün sonunda ise mevduat rehninin kanun gereği kurulmasının mümkün olup olmadığına ilişkin bazı tartışmalara yer verilmiştir. Mevduat rehninin kurulması esas olarak sözleşmeyle olsa da bazı hallerde kanun gereği kurulup kurulamayacağı tartışmalıdır. Hapis hakkının kanuni bir taşınır rehni olması sebebiyle mevduat üzerinde hapis hakkının doğup doğmayacağı incelenmiştir. Çalışmamızın üçüncü bölümünde mevduat rehninin hükümleri ve sona ermesi ele alınmıştır. Mevduat rehninin hükümleri temelde rehnin kapsamı, taraflar arasındaki borç ilişkileri ve rehnin ayni niteliğinden kaynaklanan hükümleridir. Bu çerçevede öncelikle rehnin kapsamı teminat altına alınan alacak ve rehin konusu mevduat alacağı yönlerinden incelenmiştir. Daha sonra taraflar arasındaki rehin taahhüdünden doğan borçlar ele alınmıştır. Devamında ise rehnin kanundan doğan hükümleri incelenmiş, bu kapsamda öncelikle alacaklı ile rehinli alacaklı arasındaki kanuni borç ilişkisi tespit edilmeye çalışılmıştır. Alacak rehni bakımından önemli bir konu olan alacağın yönetimi bakımından mevduat alacağının yönetimine ilişkin hususlar incelenmiştir. Özellikle mevduat rehni bakımından özenli yönetim kapsamında hangi yükümlülüklerin ortaya çıkabileceği değerlendirilmiştir. Alacak rehninde ve konumuz bağlamında mevduat rehninde rehin konusu alacak üzerinde tasarruf işlemlerinin yapılıp yapılamayacağı da önemli bir konudur. Bu bakımdan alacaklının mevduat üzerinde tasarruf etmeye yetkili olup olmadığı, taraflar arasında bu konuda yapılabilecek değişiklikler ele alınmıştır. Rehnin paraya çevrilmesi, rehnin ayni içeriğine ilişkin bir hükmüdür. Rehnin paraya çevrilmesi de özellikle alacak rehninde paraya çevirmenin ne şekilde yapılabileceği, özel yoldan paraya çevirmenin mümkün olup olmadığı ve rehinli alacaklıya tahsil yetkisi verilmesi konuları etrafında incelenmiştir. Mevduat rehninin hükümlerine ilişkin son başlıkta ise mevduat hesabına bloke konulmasının ve müstakbel alacakları teminat altına almak üzere mevduat rehni kurulmasının, mevduat rehninin hükümlerini doğurması bakımından etkili olup olmadığı tartışılmıştır. Üçüncü bölümün sonunda ise mevduat rehninin sona ermesi ele alınmıştır. Son olarak çalışmamızda kullandığımız yöntemi açıklamak gereklidir. Mevduat rehni bir alacak rehni görünüm biçimi olup alacak rehni ise Türk Medeni Kanunu'nda başlı başına düzenlenmiş değildir. Kanunda hak ve alacakların rehnini düzenleyen az sayıda hüküm bulunmaktadır. Hüküm bulunmayan hallerde ise taşınır ve taşınmaz rehnine ilişkin hükümler niteliğine uygun düştükçe uygulanmaktadır. Bu açıdan, çalışmamızda mevduat rehni temelde alacak rehni hükümleri çerçevesinde, hüküm bulunmayan hallerde taşınır ve taşınmaz rehni hükümleri çerçevesinde incelenmiştir. Aynı zamanda ise bankacılık uygulaması ve bankacılık alanında yer alan düzenlemeler dikkate alınmıştır. Dolayısıyla çalışmamızda hak ve alacakların rehni, taşınır rehni ve banka hukuku alanında yazılmış eserlerden yararlanılmıştır. Ayrıca, alacak rehni ile alacağın devrinin taşıdığı benzerlikler sebebiyle bazı konularda alacağın devrine ilişkin eserlerden faydalanılmış, bunlardan hareketle alacak rehnine ilişkin sonuçlar çıkarılmaya çalışılmıştır. Aynı zamanda bütün bu incelemelerde Türk ve İsviçre mahkeme kararlarından faydalanılmıştır.