Mevlevî mûsikîsinde kullanılan enstrümanların tarihsel gelişimi ve anatomik yapısı

"Mevlevî Mûsikîsinde Kullanılan Enstrümanların Tarihsel Gelişimi ve Anatomik Yapıları" başlıklı bu tezde Türk Din Mûsikîsinde önemli bir yeri olan Mevlevî Mûsikîsi ve icrasında kullanılan çalgılar, tarihsel ve anatomik açıdan incelenmiştir. Yapılan incelemelerde Mevlevî mûsikîsinde kullanılan enstrümanların tarihsel gelişimi, anatomik yapılarında ve Türk mûsikîsi nazariyatının oluşmasında Mevlevîyye tarikatının etkisi ve önemini ortaya koymak amaçlanmıştır. Sesli zikir yapan tarikatlar kendi içlerinde mûsikîyi kullanmış, mûsikînin insanın kemale ermesinde önemli bir rol oynadığını düşünmüşlerdir. Ancak Mevlevîyye tarikatında müziğe ayrı bir önem verilmiş ve icralarda çok çeşitli müzik aletleri kullanılmıştır. İcralarda kullanılan müzik aletlerinin yanı sıra bu müzik aletlerini icra eden ve Türk mûsikîsi açısından önemli birçok bestakar, sazende ve hanendenin yetişmesine katkı sağlamıştır. Bu çalışmanın giriş bölümünde konu ile ilgili genel bilgilere yer verilmiş, çalışmanın amacı, örneklemi, evreni, sınırlılıkları, problemi ve alt problemlerine ilişkin bilgiler aktarılmıştır. Çalışamının birinci bölümünde; tasavvuf, tarikat ve tasavvuf-müzik ilişkisi incelenmiş, ilgili kavramlar detaylandırılmıştır. Tasavvufun tanımı, hayatla ilişkisi, bilimsel yönü, tarihsel gelişimi, bu tarihsel süreç içerisinde zühd, tasavvuf ve tarikat dönemleri, ilişkili olduğu diğer disiplinler açıklanmıştır. Benzer şekilde tarikat kavramının tanımı, etimolojik kökeni, tarihsel gelişim süreci, zikir yöntemleri ele alınmıştır. Tasavvuf ve mûsikî başlığı altında ise cami ve tekke mûsikîsi ayrımı yapılmış, mûsikînin İslami yaşantı ve tasavvuf anlayışındaki yeri üzerinde durulmuştur. Çalışmanın ikinci bölümünde, Mevlânâ Celaleddin-i Rumî'nin hayatı, tasavvuf anlayışı ve mûsikî ile ilgili bilgilere yer verilmiştir. Mevlânâ Celaleddin-i Rumî'nin hayatı başlığı altında; doğumu, ailesi, Tebrizli Şems ile yakınlığı ve eserleri aktarılmıştır. İlgili bölümün ikinci alt başlığında Hz. Mevlânâ'nın tasavvuf anlayışı, bu anlayış içerisinde gaye, aşk ve esas konuları detaylandırılmıştır. Bir diğer alt başlık olan "Mûsikî"de makam, usul, ahenk ve çalgılar ile ilgili bilgilere yer verilmiştir. Akabinde Mevlevîhaneler, Mevlevîhanelerdeki eğitim, Mevlevîhanelerin Mevlevîyye tarikatındaki yeri, önemi, etki alanı ve yapısal özellikleri aktarılmıştır. İlgili bölümün son alt başlığı olan "Mevlevî Âyini"nde, âyinin tanımı, Mevlevîyye tarikatındaki yeri, bölümleri, uygulanışı, müzikle olan ilişkisi, âyinde görev alan mutrip heyeti ve bu heyette kullanılan başlıca enstrümanlara değinilmiş, bu enstrümanların âyin sırasındaki rolleri ele alınmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde önce organoloji biliminden bahsedilmiş, daha sonra Mevlevî mûsikîsinde kullanılan başlıca müzik aletleri sıralanmıştır. Akabinde Mevlevî mûsikîsinin mutrip heyeti tarafından kullanılan bu enstrümanlar, tarihsel süreç, anatomik yapı ve Mevlevî mûsikîsi bağlamında ele alınmış ve elde edilen bulgular paylaşılmıştır. Çalışmada elde edilen bulgular ve tarafımızca yapılan değerlendirmelerle çalışma örnekleminde yer alan çalgıların Mevlevî mûsikîsindeki yeri, önemi ve Mevlevîyye tarikatının mürit ve muhibbanları tarafından çalgıların icra, repartuvar, eğitim, orgonoloji gibi alanlara etkisi tartışmaya açılmıştır. Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Tarikat, Mevlânâ, Mevlevîlik, Mevlevî Mûsikîsi Enstrümanları