Mimarlıkta mekan ve zaman

Günümüzde her şey mikro mekanlara uyarlanmakta, içinde yaşanılan zaman mekanı küçültmektedir. Mekansal sıkıştırma ise bizi bir başka ilişkinin içine doğru çekmektedir. Bilgisayar yazılım deyimi ile ifade edilirse, ZIP'lenmiş bir mekansal deneyimin içinde dönüşüm yaşanmaktadır. Algı, küçük mekanlara yöneldikçe kendi boyutlarını da değiştirmektedir. Mekansal algının Gulliver'in Lilliput ülkesindekine benzer bir ölçek sorunu ile karşı karşıya kaldığı görülmektedir. Böylece orta sınıf yaşamlar, ideolojiler, mekanlar ve algılar mikro teknolojinin eşliğinde gün geçtikçe küçülerek, yeni bir kozmos anlayışının içine çekilmeye çalışılmaktadır. Modernizmden günümüze mekan ve zaman ilişkileri değişmekte ve gündelik yaşantımızla mekanlar, yeni yüzeyler, yeni sınırlarla tanımlanmakta ve algılanmaktadır. Bu bağlamda mimarlık özelinde zaman ve mekan etkileşimi farklılaşmaktadır. Bu çerçeveden bakıldığında; mimarlık, günümüz toplumlarının dinamiğine yön veren bir yaklaşım içinde yer alarak, sanat ve düşünce tarihine aynı paralellikte varlığını sürdürmektedir. Mimarlığın farklı disiplinlerle aynı anda iletişim içinde olması, özellikle tasarlama ve uygulama süreçlerinin gelişimigözönünde bulundurulduğunda, mimarlık zaman ilişkisinin tanımlanmasının güçlü olduğu görülmektedir. Aslında mimarlıkta zaman çok farklı açılardan çok farklı şemalarla ele alınabilir. Ancak araştırmanın bütünündeki bakış açısını yansıtmak ve araştırmadaki sistemi ortaya koyabilmek için, mimarlıkta zamandan hangi anlamlarda sözedildiğini tanımlamak gerekmektedir, amaç mimarlıkta zamanın kavramsal açıdan iki farklı anlamda ele alınışını çözümlemektir. Bu nedenle ilk bölümde anlatılan tanım, kavram ve görüşler diğer bölümlerin ana eksenini oluşturmaktadır. Bu çalışmada mekan kurgusu, tarihsel süreklilik ve mekansal algısının sürekliliği bağlamında incelenmiş ve bu konularda analitik bir çalışma yapılmıştır. Mekan söyleminde, geçmişten günümüze, mimarlıkta kalıcılıktan sanallığa kadar pek çok kavram yeni ve eskinin bağlantısı kurularak incelenmiştir. Bu araştırmada mimarlık zaman ilişkisinde soyut ve somuta ilişkin ayrımlarda, tarihselci yaklaşımda olanlar ve olmayanların doğurduğu zaman anlayışı (mimarlıkta kalıcılık) ile varoluşun, algının, hareketin ve deneyimin önemine dayanan ve çağdaş düşünce akımlarının kavramlarıyla açıklanabilecek zaman ve mekan anlayışları arasındaki uyum incelenmektedir. Bu çalışmada mekan kavramının, geçmişten günümüze, mimarlık söylemindeki ilişkileri ve zaman-mekan ilişkilerinde görülen değişim tartışılmaktadır. Amaç mimarlıkta mekan kavramını bu bağlamda mimarlıkta yeniden sorgulamaktır. Tez kapsamında 2. bölümde mekan kavramının genel çerçevesi çizilmektedir. Bu kısaca mekan konusundaki tanımlama, yaklaşım, görüş ve -jyC YÛK3EJ*£^lUfriM MİMİMİIll tartışmalara yer verilerek yapılmıştır. Jeodicke'ye göre mimari mekan kişinin deneyerek yaşayabileceği bir yerdir ve mekan algısı deneyimle ilişkili olup sınırlama söz konusudur. Bu sebeple mekan algısını etkileyen faktörlerden ölçü, ölçek, hafıza, sınır, ışık, hareket, zaman ve mekan konularına da açıklık getirilmektedir. Hareket ve mekan birlikteliğinde ise lineer, merkezi ve her ikisinin birleşiminden oluşan mekan kavramsallıkları değerlendirilmiştir. Zamanın mekandaki varoluşu doğrudan mekan kurgusu ve nitelikleriyle ilgilidir. Bu tür bir zaman anlayışını kavramak için, mekansal algıda sürekliliğin nelere bağlı olduğunu tanımlamak gereklidir. Eco'ya göre dolaşım; hacimsel değerlere ve mekan kurgusuna bağlı olarak sürekli bir algılamayı sağlarken öznel bir anlayışla mekanda zamanın yaşanmasına olanak tanımaktadır. Bir başka faktör sürekliliğin sağlanmasıdır bir diğer faktör de yüzey niteliğiyle oluşturulan geçirgenliktir. Tüm bunlar mekanın sınırlarını algılama açısından önemli belirleyicilerdir. 3. bölümde mekan, kapsamlı olarak ele alınmaktadır. Öncelikle mekana dair yapılan çeşitli sınıflandırmalarla, mekanın nitelikleri tanımlanmaktadır. Mekan çok yönlü bir kavramdır, ilkel, algısal, varoluşsal, kutsal, mutlak, coğrafi, kavramsal, soyut, sosyal, pozitif, negatif, iç ve dış mekanlar çerçevesinde örnekleriyle incelenmektedir. Zaman bağımlı olarak yapılan mekansal ayrımlardan ilki zamansız mimarlık ile gündeme gelen mekanın tarihsel sürekliliğine dayalı bir durum, diğeri ise zaman bağımlı tarih öncesi dönemden günümüze mekan-zaman ilişkisini sorgulayan bir bakış açısı olarak öne çıkmaktadır. Son bölümde; zaman-mekan kavramlarının modernizmden günümüze değişen mekan ve zaman ilişkileri incelenerek örneklendirilmiştir. Gündelik yaşantımızla değişen mekanlardan, metropol yaşamındaki mekanlara kadar çeşitli alanlarda incelemeler yapılmış, teknoloji ile mimarlık ilişkileriIV incelenerek bu tür mekanlarda teknolojinin rolü ve mikro mekanlar/sanal mekanlar vb. örnekler ele alınmaya çalışılmıştır. Bu bilgilerin mimarlık için yeni kavramsallık olduğu açıktır ve bu konuda (henüz tarihi son sözünü söylememiştir) bir arayış yaşanmaktadır. Bilim Kodu : 601 01 00 Anahtar Kelimeler : mekan, zaman, mimarlık Sayfa Adedi : 149 Tez Yöneticisi : Doç. Dr. Sevgi Lökçe