Yeraltısuyu besleme barajlarının modellenmesi

Bu araştırmanın amacı, Büyük Cırcıp yeraltısu besleme barajının gölünden HYDRUS-1D modeli ile sızıntı süresinin ve miktarının tahmin edilmesidir. Cırcıp Yer Altı Suyu (YAS) Besleme Bentleri, Güneydoğu Anadolu Projesinin (GAP) en önemli bölümlerinden birisini teşkil eden Mardin-Ceylanpınar Ovaları Sulama Projesi içerisinde yer alan 13 YAS Bendinden ikisini teşkil etmektedir. Söz konusu proje sahası Güneydoğu Anadolu bölgesinde Fırat behri havzasında yer almaktadır. Yağış mevsimde toplanan taşkın suları (Ekimden Mayısa kadar) 1.75 hm3 depolama hacmi ile bu küçük baraj tarafından kontrol edilmektedir. Büyük Cırcıp baraj gölünün altında kalan zeminin ilk 12 metresi alüvyon bir zemin olup alta kalan tabakalar farklı lugeon değerlerine sahip çatlaklı ortamlara sahip kireç taşı formasyonlarıdır. Bu çalışmada, besleme barajlarının haznelerindeki suyun sızarak yeraltı su tablasına doğru düşey doğrultuda (z-yönünde) hareket ettiği ve bu hareketi sırasında yarı doygun gözenekli, boşluklu ve çatlaklı karstik bir ortamdan geçtiği varsayılmıştır. Yarı doygun ortamlardaki yeraltı suyu hareketinin çatlak ve karstik ortamlarda, daha çok çatlak veya büyük boşluklara doğru hareket ettiği bilinmektedir. Bu nedenle, bu projede çatlaklı ortamlardaki yarı doygun akışı modelleyebilen bir boyutlu HYDRUS-1D modeli kullanılmıştır. HYDRUS-1D modeli değişken doygunluktaki ortamlarda su akışı ve madde taşınımı modellemesinde en çok kullanılan modellerden biridir. Model sonlu elemanlar yöntemi ile Richards akış denklemini çözmektedir. Bu çalışmada, model iki durum altında kullanılmıştır: 1) 100 yıllık taşkın debi ve 2) yıllık ortalama akımlar. yapılan araştırmada, barajın dolma süresi tamamen 100 yıllık taşkın hidrografının yükselme eğrisine bağlı iken boşalma süresi zeminin ilk 15 metresindeki alüvyon tabakanın hidrojeolojik karakterine yani hidrolik iletkenlik katsayısına bağlı olduğu gözlemlendi. Baraj gölünde hidrolik iletkenliği artırmak için düşey şaftlar inşa edilip alüvyon tabakanın bu düşey şaftlar yardımıyla hızlıca geçilmesi baraj gölünde biriken suyun ET'nin yüksek olduğu aylara kalmadan hızlıca YAS'a intikal ettirilmesi ve yeni gelecek su akımlarına yer açılması açısından önemlidir. Planlama raporuna Büyük Cırcıp besleme bendi ile 97 hm3/yıl suyun YAS'a intikal edebileceği tahmin edilmiştir. Ancak bu çalışmada, sızan suyun GAP tarafından 13 baraj projesinden biri olan 10 hm3 / yıl olarak planlandığını gösteriyor. Anahtar Kelimeler: Güneydoğu Anadolu; yeraltısuyu Besleme; HYDRUS-1D.