Modernist tarihselci düşüncenin kelâmi yönü (Fazlurrahman ve Hasan Hanefî örneği)

Batı'da kendine has tarihsel şartlarda ortaya çıkan tarihselcilik İslâm dünyasına aktarıldığında genel olarak, üzerinde ittifak edilmiş bazı dînî ahkâmın tarihsel olduğunu bu sebeple de modern dönemin şartlarına göre değiştirilmesi gerektiğini ön gören ve Kur'ân'ın tarihselci bir perspektif üzerinden okunması lüzumunu öne süren bir anlama metodu olarak amelî hükümlere dair değerlendirmeleriyle ön plana çıkmıştır. Bu yönüyle akademi dünyasında çoğunlukla tefsir kürsülerinde ele alınan bir düşünce olmuştur. Ancak kendi tutarlığı açısından tarihselci bir yaklaşımın, amelî sahada yapılmasını teklif ettiği büyük çaplı değişikliklerle sınırlı kalmaması dindeki bazı temel tasavvurların yeniden belirlenmesini de içeren teorik bir zemini inşâ etmesi akademik bir gereklilik olarak gözükmektedir. Bu gerekliliğe binaen tarihselci düşünceyi savunanlar içinde, yukarıda zikredilen amelî boyutun ötesine geçenler olmuştur. Onlar için tarihselci düşünce, muamelat alanına tealluk eden ahkâmın da ötesinde bir kapsayıcılığı haizdir. Bazısı için Kur'an, Hz. Peygamber'in sözü olarak telakki edilirken bir kısım temel mesajlar hariç tamamen tarihsel olarak görülmüş, diğer bir kısım tarihselciler de tarihsel olanın alanını Allah'ı ve sıfatlarını da içine alacak şekilde genişletmiştir. Ne var ki meselenin daha çok kelâm ilmini ilgilendiren bu boyutu yeterince ele alınmamıştır. Dinin inanç noktasındaki hassasiyeti ve temel dinamikleri göz önünde tutulduğunda, amelî boyuttan ziyade, bahsi geçen teorik boyutunun arz ettiği önem ve tartışılmasının gerekliliği izahtan varestedir. Dolayısıyla bu çalışmada tarihselci düşünce, Fazlurrahman ve Hasan Hanefî üzerinden ilâh tasavvuru ve peygamber tasavvuru gibi dinin temel meselelerindeki boyutuyla ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu çerçevede tezde nitel yöntem kullanılarak kelâm ilmi ve tarihselcilik muhtelif yönleriyle tanıtılmış ve sonrasında nitel ve analitik yöntemler tatbik edilerek mezkûr düşünürlerin ilâh ve peygamber tasavvurları ve bu konudaki yaklaşımlarının tarihselcilikle ilişkisi ele alınarak bu ilişkinin metodolojik tutarlılığı değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Son olarak İslâm dünyası için yeni bir fenomen olan tarihselcilik bağlamında bir kavramsallaştırma teklifi sunularak tez, bazı görüş ve önerilerin yer aldığı sonuç bölümü ile de nihayete erdirilmiştir.